Mualliflar

  • Shukhrat Rustamovich TOKHTIEV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/1/24-34

Kalit so‘zlar:

эроний форс марвий/маврий Самарқанд Бухоро сунний шиа имомий исмоилий Панджоб

Annotasiya

Ҳозирги даврда Марказий Осиё ҳудудида бошқа кичик диний жамоалар қаторида истиқомат қилиб келаётган шиа жамоалари тарихи, яъни  уларнинг Марказий Осиёга кириб келиши, жамоа сифатида шаклланиши, ҳаёт тарзи, уларнинг тарихимизда тутган ўрни, урф-одатлари, анъаналари, шиалик вакиллари эътиқоди асосида ҳудудимизда юзага келган қадамжолар масаласи Ўзбекистон тарихшунослиги, исломшунослиги, этнографияси ва маданияти нуқтаи назаридан ҳануз чуқур ва тизимли тадқиқ этилмаган.

 Марказий Осиёдаги шиа жамоалари тарихини чуқур ўрганиш, диний урф-одатларини тадқиқ қилиш Ўзбекистон тарихи, этнографияси, исломшунослиги ва маданиятининг ўзига хос ажралмас бир қисми деб ҳисоблаш ўринлидир. Чунки шиа жамоалари бир қанча асрлар давомида Марказий Осиёнинг сиёсий, ижтимоий-маданий ҳаётида ўзига хос аҳамиятга эга бўлиб келмоқда ва бу ҳудудда истиқомат қилувчи бошқа диний жамоалар билан узвий боғлиқ бўлган.

Ушбу мақолада Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистондаги иснаашарий (имомий) ва исмоилийлик оқими вакиллари бўлган шиа жамоалари тарихи ва маданиятининг таҳлилига бағишланган. Мақолада маълумотлар тарихдан маълум бўлган шиа ва суннийлар ўртасидаги қарама-қаршиликлар нафақат диний, сиёсий ва ижтимоий муносабатларда, балки ислом доирасида икки катта йўналиш вакилларининг тўғридан-тўғри кураш олиб боришгача етганлиги, бу икки йўналиш вакилларининг бир-бирига “кофир” тамғасини қўллагани, гоҳида эса, ўзаро ҳарбий юришлар ва қонли тўқнашувлар сабаб бўлган диний томондан қабул қилмасликни сиёсий қарама-қаршиликдан ажратиб бўлмай қолган даврлар инобатга олинган ҳолда тадқиқ этилган. Шунингдек, ҳозирда асосан ҳанафий суннийлар орасида истиқомат қилган ҳолда азалдан ўз диний анъана ва маросимларни сақлаб келишаётгани ҳамда шиалик вакилларининг Марказий Осиёга кириб келиши тарихи, мавжуд шароитлар туфайли эронийларни Ўзбекистон маданияти ва фанига қўшган ҳиссаси, эронийлар каби этник гуруҳлар маҳаллий шароитларга мослашиб, ҳатто, шу шароитларга ўзининг тегишли таъсирларини кўрсата олганлиги, эронийларнинг чекланган ассимиляция жараёнини (айниқса, тил ва маданият жиҳатидан) кузатиладиган, аммо ушбу этник гуруҳ ўзига хос хусусиятлари (идентификацияси)ни сақлаб қолганлиги ҳақидаги маълумотлар кўриб чиқилган.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Babadžanov B.M. (1998). On the history of the naqšbandīya muğaddīya in Central Maāwarā’nnahr in the late 18th and early 19th centures // Muslim culture in Rissia and Central Asia from the 18th to the early 20th centuries. – Berlin, Klaus, Schwartz, Verlag. – P. 385-413.

2. Germanov V. (2007). Shiite-Sunnite conflict of 1910 in the Bukhara khanate // Oriente moderno. Nuova serie. Anno XXVI (LXXXVII), 1. – Rоmа, Instituto per l’Oriente “C.A. Nallino”.

3. Kimura Satoru (2011). Sunni-Shi‘i relations in Russian protectorate of Bukhara, as perceived by the local ‘ulama // Asiatic Russia: Imperial power in regional and international contexts. – London, Routledge. – P. 189-215.

4. Muhammad Hakim khan (2006). Muntakhab al-tawarikh (Selected history). Edited by Yayoi Kawahara and Koichi Haneda. – Tokyo, ILCAA (Research institute for languages and cultures of Asia and Africa). Vol. II. – P. 551-552

5. Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy (1966). To‘plovchi va nashrga tayyorlovchi Porso Shamsiev. – T.: Fan. – B. 15-16.

6. Ayniy S. (1952). Qullar. Roman. – T.: – B. 19.

7. Arapov D.Yu. (2006). Musulmanskoe dvijenie v Sredney Azii v 1910 g. // Imperatorskaya Rossiya i musulmanskiy mir. Sb. statey. – M.: Natalis. – S. 294-298.

8. Borns A. (1848-1849). Puteshestvie v Buxaru v 1831-1832 i 1833 godax. – M.: Izd. im. P.V.Golubkovoy. Ch. II. – S. 90.

9. Vamberi A. (1868). Ocherki Sredney Azii. Dopolnenie k «Puteshestviyu po Sredney Azii» – M.: Izd. A.I.Mamontova. – S. 199.

10. Vamberi A. (1865). Puteshestviyu po Sredney Azii. Perevod s angliyskogo A.Vamberi. – SPb. – S. 119.

11. Grebenkin A.D. (1872). Melkie narodnosti Zeravshanskogo okruga // Sb. Russkiy Turkestan. Vip. 2. –M.: – S. 111.

12. Doroshenko Ye.A. (1985). Shiitskoe duxovenstvo v sovremennom Irane. Izdanie vtoroe, ispravlennoe i dopolnennoe. – M.: Nauka. – S. 72-74.

13. Yefremov F. (1811). Stranstvovanie Filippa Yefremova v Kirgizskoy stepi, Buxare, Xive, Persii, Tibete i Indii, vozvraщenie yego ottuda cherez Angliyu v Rossiyu. – Kazan. – S. 19-20.

14. Ignatev N. (1897). Missiya v Xivu i Buxaru v 1858 godu fligel-adyutanta, polkovnika I.Ignatyev. – SPb. – S. 226.

15. Lyutsh A. (1912). Vospominaniya o Buxare. – SPb. – S. 49-51

16. Lyushkevich F. D. (1971). Etnograficheskaya gruppa ironi // Zanyatiya i bit narodov Sredney Azii. – L.: SPbGU. – S. 40-41.

17. Mir Ahmad ibn Mir Nosir al-Yusuf al-Siddiqi (1311/1894). Me’yor at-tadayyun (Dindorlik me’yori). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №553. – Buxoro. – V. 5a-7b.

18. Mir Olim Buxoriy (1254/1838). Fathnomeyi sultoni (Sulton g‘alabasi kitobi). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №1838. – Buxoro, taxm. XIX asr. – V. 11a-19a

19. Mirza Abdal‘azim Sami (1962). Tarix-i Salatin-i Mangitiya (Istoriya Mangitskix gosudarey). Izd. teksta, predislovie, perevod i primechaniya L.M.Epifanovoy. – M.: Izd. vostochnoy literaturi. – S. 52-53, 138.

20. Mirzo Muhammad Sodiq “munshi” (1206/1791). Futuhote Amir ma’sum va Amir Haydar (Amir Ma’sum va Amir Haydar g‘alabalari). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №40/IV. – Buxoro. – 5 v. (39b-65b).

21. Mirzo Rizo Qulixon bin Muhammad Hodi Tabaristoniy. Safarnomeye Xorazm (Xorazm safarnomasi). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №9129. – Kitob, taxm. XIX asr oxiri. –V. 41.

22. Mulla Mahmud xo‘ja Baljuoniy Xuttaloniy. Dostone jangnomeye ironiyonbo ahle Buxoroye Sharif yo Jangnomeye shie va sunni (Eroniylarning Buxoroi sharif ulamolari bilan to‘g‘nashuvi haqida doston yoki shia va sunni jangnomasi masnaviysi). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №4309.– Buxoro, taxm. XX asrning birinchi choragi. . – V. 26

23. Muhammad Alixon G‘afur (2005). Xorazm safari kundaligi (Eron elchisining xotiralari. XIX asr). Fors tilidan tarjima, kirish so‘zi va izohlar muallifi Ismoil Bekjon. – T.: Fan.

24. Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqi (1274/1857). Toj at-avorix (Tarixlar toji). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №2092. – Nasaf. – V. 316a-323b.

25. Sadriddin Ayny (1966). Kulliyot. Childi 10. “Ta’rixi amironi mang‘itiyai Buxoro” va “Isyoni muqanna’”. – Dushanbe. Irfon. – B. 116

26. Sadriddin Ayni (1339/1920-1921). Buxoro inqilobining tarixi. O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №2125. – Buxoro. – B. 132.

27. Suxareva O.A. (1958). K istorii gorodov Buxarskogo xanstva. – T.: Izd. AN UzSSR. – S. 85.

28. Tuxtametov T.G. (1977). Rossiya i Buxarskiy emirat v nachale XX veka. – Dushanbe, Irfon. – S. 32-33.

29. Fayziev T.A. (1990). Buxoro feodal jamiyatida qullardan foydalanishga doir hujjatlar (XIX asr) («Dokumenti ob ispolzovanii rabov v feodalnoy Buxare (XIX v.)». Na uzbekskom yazike. – T.: Fan. – B. 10.

30. Fayziev T.A. (1970). Buxoro xonligida qul savdosi. – T.: O‘zbekiston. – B. 8-9.

31. Fon Kyugelgen Anke (2004). Legitimatsiya sredneaziatskoy dinastii Mangitov v proizvedeniyax ix istorikov (XVIII-XIX veka). – Almati, Dayk-press. – S. 27-29.

32. Hoji Muhammad Hakimxon (1259/1843). Muntahsultoniab at-tavorix (Tarixdan parchalar). O‘zR FA ShI. Qo‘lyozma. Inv. №592. – Kitob, XIX asr. – V. 621b-622b

33. Toxtiev, Sh. R. (2012). Kratkaya istoriya samarkandskix i buxarskix «Irani». Vestnik Chelyabinskogo gosudarstvennogo universiteta, (33 (287)), 124-129. https://cyberleninka.ru/article/n/kratkaya-istoriya-samarkandskih-i-buharskih-irani.

Tegishli maqolalar

Shuxrat TOKHTIEV, XX-XXI АСР БОШЛАРИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁ ШИА ЖАМОАЛАРИНИНГ ИЖТИМОИЙ ВА МАДАНИЙ ҲАЁТИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Sherzodjon A. UMARALIYEV, XII-XIV АСРЛАРДА МОВАРОННАҲРДАГИ ИЛМИЙ-МАЪНАВИЙ МУҲИТ , Islom ziyosi: Jild 7 № 1 (2024)

Nematullo MUKHAMEDOV , ШОШЛИК ФАҚИҲЛАРНИНГ МИНТАҚА ИЛМИЙ МАРКАЗЛАРИДАГИ ФАОЛИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Nematullo MUKHAMEDOV, МИСРЛИК ТАРИХЧИ ТОЖУДДИН СУБКИЙ «ТАБАҚОТ АШ-ШОФИЪИЯ  АЛ-КУБРА» АСАРИДА ШОШ (ТОШКЕНТ) ОЛИМЛАРИ ФАОЛИЯТИНИНГ ЁРИТИЛИШИ , Islom ziyosi: Jild 7 № 3 (2024)

Nematullo MUKHAMEDOV, ШОШЛИК МУҲАДДИСЛАРНИНГ МИНТАҚА ИЛМИЙ МАРКАЗЛАРИДАГИ ФАОЛИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Jamolitdin KARIMOV, ЎРТА ОСИЁДА ЯҲУДИЙ ДИАСПОРАСИНИНГ ШАКЛЛАНИШИ ВА УЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ ҲАЁТИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Ilhomjon BEKMIRZAEV, Irodaхon GAFUROVA, МАРКАЗИЙ ОСИЁДА ИСЛОМ ДИНИНИНГ ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ВА МАЪНАВИЙ ҲАЁТГА ТАЪСИРИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 1 (2021)

Ismat NAIMOV, “МЕЪЁРУ-Т-ТАДОЙЙУН” – ДИНИЙ-АХЛОҚИЙ МАНБА СИФАТИДА , Islom ziyosi: Jild 4 № 2 (2021)

Irodaxon GAFUROVA , ВАҚФ МУЛКЧИЛИГИНИНГ ТУРКИСТОН ТАРИХИДА ТУТГАН ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Ziyodilla ZINATULLAYEV, ИСЛОМНИНГ КИРИБ КЕЛИШИ АРАФАСИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁДАГИ ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ВАЗИЯТ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.