Mualliflar

  • Muxlisa MIRZAEVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/4/58-67

Kalit so‘zlar:

Низомулмулк Маликшоҳ “Низомия” мадрасалари ботинийлар Бағдод Буюк Салжуқийлар давлати.

Annotasiya

1038-1194 йилларда ҳукмронлик қилган Буюк Салжуқийлар давлати умавийлар (661-750) ва аббосийлардан (750-1258) кейинги мусулмон давлатчилиги тарихида учинчи йирик салтанат ҳисобланади. Ана шу улкан турк-мусулмон салтанати ташкил этилганидан сўнг Ислом дунёсининг шарқидаги турли давлатларда араб-форс сулолаларининг таъсири сусая бошлаган янги давр бошланди. Шундан бошлаб кўп асрлар мобайнида Шарқдаги сиёсий раҳнамолик асосан турк сулолалари ихтиёрида бўлиб келди.

Салжуқийлар давридаги маънавий-маърифий ва маданий соҳаларда амалга оширилган ишлар ўз даври учун тараққиётнинг улкан чўққисини ташкил этди. Минглаб жомеълар, юзлаб мадрасалар ва таълим масканлари давлат ва амалдорлар ҳомийлигида бунёд этилди. Бунинг натижасида мамлакатда таълим тараққий қилди, халқ маърифатли, кишилар эса зиёли бўлиб бордилар. Ўлканинг ҳар тарафида бепул ва илк маротаба идрор (стипендия) асосидаги таълим тизими жорий этилди. Ҳаттоки, энг оддий оиланинг фарзанди ҳам ҳеч бир қийинчиликсиз таълим олиш ҳуқуқига эга бўлди. Бу эса салжуқийлар салтанатидаги тенглик ва ижтимоий адолат тамойиллари устувор бўлганлигидан даракдир.

Таълимда дин (эътиқод)нинг асосий ғоя сифатида илгари сурилиши Вазир Низомулмулк (1017-1092) олиб келган энг муҳим янгилик бўлди. Бундан аввалги мактаб ва мадрасалар муайян ғояларга эга эмас ва кадрларни етиштириш ҳам мукаммал даражада эмас эди. 1067 йили Бағдодда ташкил этилган “Низомия” мадрасаси ашъарий ва шофеъий таълимотларини ҳимоя қиладиган кучли олимларни тайёрлаш учун қурилди. Мадраса ташкилотчиларининг кўпчилиги вазир Низомулмулк каби сиёсий ёки диний ғояларга эга эдилар. Сунний йўналишда фаолият олиб борган ва асарлар ёзган ҳанафий, шофеъий, моликий ва ҳанбалий мазҳабидаги олимларнинг аксарияти “Низомия” мадрасасида таҳсил олганлар. Уларнинг ёзган асарлари ва ислом цвилизациясига қўшган ҳиссалари бевосита ушбу мадраса фаолияти билан чамбарчас боғлиқ. Мадрасада нафақат диний илмлар, балки табиий фанлардан ташкил топган дунёвий фанлар ҳам ўқитилган. “Дор уш-Шифо” каби марказлар мадраса яқинида жойлашган бўлиб, олинган билимлар амалиёти билан тадбиқ этилган.

Ушбу мақолада “Низомия” мадрасалари ўзининг нуфузи, олимлари, талабалари ва ҳатто, илмни амалиёти билан жорий этиши жараёнлари тадқиқ этилган. Шунингдек, мақолада Салжуқийлар даврида ташкил этилган Бағдод “Низомия” мадрасаси, унинг тарихи, вақфи, мадрасадаги таълим-тарбия ва бошқарув, устозларнинг тайинланиши,  дарс дастурлари, ўқитиш методлари, кутубхонаси ва мадрасанинг йўқ бўлиб кетиши воқелиги ҳақида маълумотлар таҳлил қилинган

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Abbas el-Azzâvî. (1935), el-Irak Beyne’l-İhtilaleyn. Bağdat, II Cilt, -S. 186.

2. Âlûsî Mahmûd Şükrî. (1927), Târîḫu mesâcidi Baġdâd va Asâruhâ, Bağdat. -S. 102

3. Asnavi. (1930), Tabakâtu’ş-Şafiiye. Yazma, Şam. Zahiriye Kütüphanesi, -S. 214.

4. Аs-Safâdi. (1931), Vâfi Bi›l-Vefeyât. İstanbul, I Cilt, -S. 122.

5. Baharzi. (1930), Dumyatu’l-Kasr va arat Ahi al-Asr. Halep, -S. 216.

6. Wüstenfeld F. (1870), Imam Esch-Schafii. Cotingen, III Vol, -P. 90.

7. Guy Le Strange. (1922), Baghdad during the Abbasid Caliphate. Oxford, -P. 297.

8. Dubaysi. (1978), Zeyl Tarih-i Bağdat. Yazma, Paris Milli Kütüphanesi, No. 5922, -P. 172.

9. Encyclopedie de l’Islâm. (1908), Paris. -P. 413.

10. Huart Cl. (1931), Histoire de la Litterature Arabe. Paris, -P. 182.

11. Ibn Esir. (1991), el-Kamil fit tarih. Bahar basimevi. İstanbul. X Cilt, -S. 180.

12. Ibn Fuveti. (1351), el-Havâdisul-Câmi’a. Bağdad, -S. 371.

13. Ibn es-Sa’i. (1352), Tarihu Bağdad. Bağdad. -S. 297.

14. Ibn İmâd. (1345), Şezerâtu’z-Zeheb. Kahire, X Cilt, -S. 351

15. Ibn Asâkir. (1329-45), Tarihu Dımaşk. Damas, VII Cilt, -S. 217.

16. Ibn Hacer Askalâni. (1345), İnbâʾü’l-ġumr bi-ebnâʾi’l-ʿumr, Yazma, Şam Zahiriye Kütüphanesi, 326 varak.

17. Ibn Batuta. (1853-59), Rihle, Paris. IV Cilt, -S. 131.

18. İbrahim Kafesoğlu. (1996), Turk Milli Kulturu. Boğazici Yay. İstanbul -S. 373.

19. İbrahim Kafesoğlu. (1972), Selcuklu Tarihi, M.E.B. Basımevi, İstanbul -S. 174.

20. Imadüddin Isfehâni. (1900), Zubdatu’n-Nusra ve Usratu’l-Fıtra Devletu’l-Selçuk, Kahire, -S. 45.

21. Mevdudi. (1971), Selcuklular Tarihi, Çev Ali Genceli, Hilal Yay., Ankara -S. 133.

22. Мahmud Asad Talas. (1999), Nizamiyye Medresesi ve İslâm’da Eğitim Öğretim. Etüt yayınları. Çev. Sadık Cihan. -S. 240

23. Massignon L. (1910-12), Mission En Mesopotamie. Paris, II Cilt, -S. 120.

24. Mez А. (1937), The Renaissanse of Islam. К.Буш ва Марголиус таржимаси, Лондон. -Б. 172.

25. Mukhamedov, Nematullo (2020) «ACTIVITIES OF SCHOLARS OF ISLAMIC LAW (FUQAHA) FROM SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION,» The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 3 , Article 1.Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/1 P. 4-15

26. Subki. (1324), Tabakâtu’ş-Şafiiyye, IV Cilt, Kahire, -S. 214.

27. Turan Osman. (2015), Selcuklular Tarihi ve İslam Medeniyeti. Ötüken, İstanbul. -S. 312.

28. Çelebi Ahmet. (1983), İslam’da Eğitim ve Oğretim Tarihi. Çev Ali Yardım, Damla Yay. İstanbul -S. 108.

29. Şeker Mehmet-Genç Süleyman. (1999), Türk Medeniyet Tarihi,. Editör. Nesimi Yazici, Anadolu ÜnvYay. Eskişehir -S. 156.

30. Шотибий. (1939), Мухтасар Табақот ал-Ҳанабила, Шом, -Б. 370.

31. Yurdaydin Hüseyin. (1982), İslam Tarihi Dersleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, Ankara -S. 163.

32. Ёқут. (1323), Муъжам ал-Удабо. Иршод, Қоҳира. VI, -Б. 514

Tegishli maqolalar

Ziyodilla ZINATULLAYEV, СОМОНИЙЛАР ДАВЛАТИ ИСЛОМГА АСОСЛАНГАН МАҲАЛЛИЙ БОШҚАРУВНИНГ ИЛК НАМУНАСИ СИФАТИДА , Islom ziyosi: Jild 6 № 2 (2023)

Raziya MATIBAEVA , ХI-XII АСРЛАРДА ХОРАЗМДАГИ СИËСИЙ ҲОЛАТ ВА МАДАНИЙ ҲАЁТ , Islom ziyosi: Jild 6 № 1 (2023)

Nematullo NASRULLAYEV, УМРИНИНГ УЧ ЙИЛИНИ БУХОРОДА ЎТКАЗГАН ШАЙХ ХОЖА ҲАСАН БУЛҒОРИЙ: МУХТАСАР ТАЛҚИН ВА ТАҲЛИЛ , Islom ziyosi: Jild 8 № 1 (2025)

Ziyodilla ZINATULLAYEV, ИСЛОМНИНГ КИРИБ КЕЛИШИ АРАФАСИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁДАГИ ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ВАЗИЯТ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Ziyodilla ZINATULLAYEV, ИСЛОМ АРАФАСИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁ ҲУДУДЛАРИДАГИ БОШҚАРУВ ТИЗИМИНИНГ АЙРИМ ХУСУСИЯТЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

A’zam MA’MUROV, САНУСИЙЛАР ҲАРАКАТИНИНГ ШИМОЛИЙ АФРИКАДА ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ ЖИҲАТЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Utkir T. SOBIROV, ИШИД (“ИРОҚ ВА ШОМ ИСЛОМ ДАВЛАТИ”) ТАЪСИРИГА ТУШГАН АЁЛЛАР ВА БОЛАЛАРНИ РЕАБИЛИТАЦИЯ ВА ДЕРАДИКАЛИЗАЦИЯ ҚИЛИШ ВАЗИФАЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 4 (2022)

Asхат BIYKUZIYEV, КУШОН-ҚАНҒ МУНОСАБАТЛАРИНИ ЎРГАНИШ ТАРИХИ МУАММОСИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Tulkin ALIMARDONOV, АМИР ТЕМУР СИЁСИЙ ҚАРАШЛАРИДА ДИНИЙ ТАМОЙИЛЛАР , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Sunnatullo MUXIDDINOV, XIX АСРНИНГ ИККИНЧИ ЯРМИ – XX АСР БОШЛАРИДА САМАРҚАНД МАДРАСАЛАРИДА ЎҚУВ ЖАРАЁНИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.