DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/3/59-67Kalit so‘zlar:
рукн шарт ижара ҳақи таъотий бай ҳадя ория сулҳ дирҳам дийнор зарб қилмоқ насия салам савдоси.Annotasiya
Ушбу мақолада ислом ҳуқуқшунослигига оид ижара шартномасининг рукн ва шартлари билан боғлиқ масалалар тадқиқ этилган. Унга кўра, ижара шартномасининг рукни, яъни асоси ижоб ва қабул экани, шартномани тузишда ишлатиладиган сўзлар, жумладан, ижара маъносини ифода қилувчи иборалар ҳамда ория, ҳадя, сулҳ ва бай келишувларига доир сўзларнинг қўлланишига оид хулосалар берилган. Шунингдек, ижара шартномаси التعاطى (at-ta`otiy) йўли билан, яъни ижоб ва қабул маъносини ифода қилувчи сўз ва ибораларни талаффуз қилмасдан, амалий ҳаракатлар орқали амалга ошириш уламолар иттифоқига кўра жоиз экани баён қилинган. Ижара шартномасининг шартлари, жумладан, ҳақ тушунчаси ва унинг миқдорини аниқ бўлиши, агар шартнома бирон нарсадан фойдаланиш билан боғлиқ бўлса, фойданинг маълум бўлиши, агар шартнома бирон бир шахсни ишга ёллаш билан боғлиқ бўлса, иш турининг белгиланиши тўғрисида фақиҳлар ўртасидаги ихтилофлар ва уларнинг фикрлари ҳамда илмий хулосалари ёритилган. Мақолада ижара ҳақи билан боғлиқ масалалар, хусусан, ислом ҳуқуқида ижара ҳақи сифатида савдода пул деб эътиборга олинадиган ва пул деб эътиборга олинмайдиган нарсалар бўлиши мумкинлиги, шартномада ижара ҳақининг миқдори маълум бўлиши, агар нақд пул шаклида бўлса, пул бирлигига аниқлик киритилиши баён қилинган. Шунингдек, ислом ҳуқуқшунослигида уламолар ижара ҳақи учун иккита асосий шартни белгилагани, улар: ижара ҳақи шариатда қийматга эга бўлган мол-мулк бўлиши лозим. Ижара ҳақи бирон нарсадан фойдаланиш эвазига тузилган бўлса, иккинчи томондан билдирилган иш турининг жинси билан бир хил бўлмаслигига оид шартлар тўғрисида уламоларнинг хулосалари келтирилган. Шу билан бирга ижара ҳақини ундириш билан боғлиқ масалаларда уламолар ихтилоф қилгани ва мазкур ҳолат бўйича уларнинг фикрлари ўрганилган. Унга кўра, ижарага олувчи тўловни олдиндан (ихтиёрий) бериши, шартномада тўловни олдиндан беришни шарт қилиб белгиланиши ва кўрсатилган ишни бажариб бўлганидан сўнг тўловни амалга ошириши каби масалалар таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdulhay Laknaviy. (1996). Sharhu-l-hidoya. – Pokiston. Idoratu-l-Qur’on va-l-ulumu-l-islomiyya. 8 mujallad/5. – 560 b.
2. Abu Bakr al-Bayhaqiy. (2003) As-Sunanu-l-kubro. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. 11 mujallad/6. - 616 b.
3. Abu Bakr Jassos. (2010). Sharhi muxtasaru-t-Tahoviy. – Madina. Doru-s-siroj. 8 mujallad/3. - 477 b.
4. Abu Lays Samarqandiy. (2004). Fatavo navozil. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. – 460 b.
5. Abu Lays Samarqandiy. (2005). Xizanatu-l-fiqh. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. – 382 b.
6. Abu Nasr al-Javhariy. (2009). As-Sihoh toju-l-lug‘ati. – Qohira. Doru-l-hadis. – 1287 b.
7. Abu-l-Abbos Fayyumiy. (1987). Misbahu-l-munir. – Bayrut. Maktabatu-l-lubnan. – 273 b.
8. Abulbarakot Nasafiy. (2011). Kanzu-d-daqoiq. Madina. Doru-s-siroj. – 728 b. – B. 543.
9. Abulhasan Ali as-Sug‘diy. (1984). An-Nutaf fi-l-fatavo. – Bayrut. Muassasatu-r-risola. – 984 b.
10. Abulhasan Quduriy. (2005). Muxtasaru-l-Quduriy. Bayrut. Muassasatu-r-rayyon. – 671 b.
11. Akmaliddin Bobartiy. (2019). Al-Inoya sharhu-l-hidoya. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-’lmiyya. 7 mujallad/5. – 526 b.
12. Alouddin Buxoriy. (1981). Kashfu-l-asror. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-arabiy. 4 mujallad/4. 408 b. – B. 173.
13. Badriddin Ayniy. (2000). Al-Binoya fi sharhil hidoya. – Bayrut. Dorul fikr. 12 mujallad/9. – 564 b.
14. Burhoniddin Mahmud Buxoriy. (2004). Muhitul-Burhaniy. – Riyoz. Maktabatu-r-rushd. 25 mujallad/11. – 480 b.
15. Burhoniddin Marg‘inoniy. (2019). Hidoya sharhi bidoyatul mubtadiy. – Madina. Dor as-Siroj. 7 mujallad/5. – 520 b.
16. Burhoniddin Marg‘inoniy. (2019). Hidoya sharhi bidoyatu-l-mubtadiy. – Madina. Doru-s-siroj. 2019. 7 mujallad/6. – 568 b.
17. Ibn Alo al-Ansoriy. (2010). Fatavoi tatarxoniyya. – Hindiston. Zikriyo. 19 mujallad/15. – 645 b.
18. Ibn Humom al-Hanafiy. (2003). Sharhu fathu-l-qodir. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. 10 mujallad/9. – 542 b.
19. Ibn Nujaym al-Misriy. (1997). Bahru-r-roiq sharhi kanzu-d-daqoiq. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. 9 mujallad/7. – 534 b.
20. Ibn Nujaym Misriy. (1997). Bahrur roiq sharhu kanzud daqoiq. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. 9 mujallad/5. – 520 b.
21. Ibn Obidin. (2003). Roddu-l-muxtor. – Riyoz. Dor olamu-l-kutub. 13 mujallad/9. – 623 b.
22. Majdindin al-Feruzabodiy. (2005). Qomusu-l-muhit. – Bayrut. Muassasatu-r-risola. -1500 b.
23. Muhammad Saraxsiy. (1987). Usul as-Saraxsiy. – Haydarobod. Lajna ehiyoi-l-ma’orifi-n-no‘moniyya. 2 mujallad/2. – 387 b.
24. Muhammad Taqiy Usmoniy. (2015). Fiqh al-buyuu’. – Karachi. Maorifil Qur’on. 2 mujallad/1. – 625 b.
25. Qozixon Uzjandiy. (2009). Fatovoi Qozixon. – Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. 3 mujallad/2. – 191 b.
26. Shamsiddin Saraxsiy. (1996). Kitabu-l-mabsut. – Bayrut. Doru-l-ma’rifa. 31 mujallad/15. – 185 b.
27. Shayx Nizom va ulamolar jamoasi. (2000). Al-Fatavo hindiyya. Bayrut. Doru-l-kutubu-l-ilmiyya. 6 mujallad/4. – 543 b.
28. Sirojiddin O‘shiy. (2011). Fatavoi Sirojiyya. – Janubiy Afrika. Doru-l-’ulum Zakariyo. – 696 b.
29. Tohir ibn Ahmad al-Buxoriy. (970 h.). Xulosatu-l-fatavo (qo‘lyozma asar). Nusxa ko‘chiruvchi, Muhammad ibn Ahmad al-Hamidiy. – Qatar. Doru-l-kutubu-l-Qatariyya (qo‘lyozmalar fondi). – 428 b.
30. Vahba az-Zuhayliy. (2008). Fiqhu-l-islom va adillatuhu. Damashq. Doru-l-fikr. 10 mujallad/4. – 799 b.

