DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/4/10%20-%2021Kalit so‘zlar:
мўғуллар истилоси Бухоро шаҳри илмий муҳити тарихий манбалар Убайдуллоҳ ибн Масъуд Тожуш шариа Мухтасарул Виқоя ҳанафий мазҳаби фиқҳий масалаларAnnotasiya
Бухоронинг уч минг йилдан ортиқ тарихи давомида яшаб ўтган кўплаб маърифат дарғаларининг ибратли ҳаёт йўли, хулқ одоби, касбкори, илм-маънавияти, иймон-эътиқоди ҳақида ҳали етарлича маълумотларга эга эмасмиз. Мўғуллар босқини натижасида Бухоронинг хароб этилиши шаҳардаги ижтимоий-иқтисодий ҳолат, илм-фан ва маданиятга ўз таъсирини ўтказди.
Мақолада Убайдуллоҳ ибн Масъуд Тожу-ш-шари’анинг айнан мўғуллар истилоси даврига тўғри келган фаолияти ва ва ўша давр тарихий жараёнларни тадқиқ этилган. Бу даврда мўътазилий, қадарий, жабарий, қирмитий каби турли ботил оқим вакилларининг таъсири кучайган эди.Ўз даврида алломаталабаларга ибодат масалаларини енгил ва тез қабул қилиб, уни мустаҳкам ўзлаштиришга интилган. Чунки, мўғуллар даврида илм-маърифатнинг сусайиши одамларни бирлаштирувчи омилларга ҳам ўз таъсирини ўтказган эди. Лекин Убайдуллоҳ ибн Масъуд каби фақиҳлар ўз анъаналари ва урф-одатларга содиқ туриб, халқнинг диний-маърифий ҳаётини оширишга интилишган.
Айни давр ва ҳолат учун фиқҳий масалалар тўғрисида ихтилофлардан йироқ ва мукаммал асарларга эҳтиёж мавжуд бўлган. Бу асар ёзилишидаги бирламчи сабаб бўлса, иккинчиси уни одамларга тез ва тушунарли етказишда эди. Олимнинг “Мухтасарул Виқоя” асари пухта, аниқ ва лўндалиги билан шуҳрат қозонган.
Муаллиф асарини ёритишда қисқаликка интилиб, фиқҳий масалаларни ўзига хос равишда осон услубда тушунтирган. Натижада талабалар уни қулай ва тез ўзлаштирган. Ҳанафий мазҳаби қоидаларига амал қилиб ёзилган ушбу асар, ўзидан аввал ёзилган манбаларни тўлдириши билан аҳамиятлидир.
Мақолада Мовароуннаҳр ва унинг қатор шаҳарлари хусусан, Бухоро шаҳрининг XIII-XIV асрлардаги ижтимоий-маданий муҳити, Убайдуллоҳ ибн Масъуд илмий-маънавий мероси,фақиҳнинг “Мухтасару-л-Виқоя” асари матни, унга ёзилган шарҳлар, ҳошиялар ва таржималари таҳлил қилинган. Шунингдек, асарнинг минтақа илмий муҳити учун таъсири, таълим тизимидаги ўрни, аҳли илм ва омма орасидаги аҳамиятига урғу берилган.Муаллиф ўз даврининг етук олими бўлиб, фиқҳий масалаларни чуқур билган ва уларни илмий таҳлил қилиш қобилияти ва услублари ўрганилиб, таҳлил этилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Иноятов А., Солиева М. (2016) Зулматдаги зиёкорлар. – Тошкент: “Hilol-Nashr” нашриёти, – 283 б.
2. Абдулҳаким Шаръий Жўзжоний. (2002) Ислом ҳуқуқшунослиги. (Ҳанафий мазҳаби ва Ўрта Осиё фақиҳлари). – Т.: “Тошкент ислом университети”. – 200 б.
3. Абдусаттор Жуманазар (2017). Бухоро таълим тизими тарихи. – Тошкент: “Akademnashr”. – Б. 144-545.
4. Аҳмедов Б. (1962) Сайфуддин Муҳаммад Фарғоний. – Т.: Қизил Ўзбекистон. – Б. 23.
5. Ahmet Ozel. (2006) Hanefi Fikh Alimleri. Turkiye DiyanetVakfi Yayinlari. 2. Baski. – S. 80.
6. Бартольд В. В. (1963) Общие работы по истории Средней Азии. Работы по истории Кавказа и Восточной Европы. II. 1. – М.: Восточная литература. – С. 261.
7. Ekrem Bugra Ekinci. (2015) Islam Hukuku Tarihi. – Istanbul: Ari Sanat Yayinevi. 2. Baski. – S 192.
8. Ganiyev, A., & Zinatullayev, Z. (2020). Tax and zakat collection system of the Bukhara emirate during the 19th century. ISJ Theoretical & Applied Science, 10 (90), 313-317.
9. Глухов А. (1979) Асрлар қаъридан. – Т.: Ўзбекистон. – Б. 33-36.
10. Ziynatullayev, Ziyodilla (2020) “The social-political situation in Central Asia on the eve of the advent of Islam,” The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2 , Article
21. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/21
11. Жамалова М.С. (1992) Жанровые особенности наме в узбекской литературе XIV-XV веков. Автореф... канд. филол наук. – Т., – С. 23.
12. Жизнь, научное и духовное наследие Лутфуллоха Насафи. (2020) Ingenious Global Thoughts. IGT-2020, in Archive of conferences international Database hosted online from San Jose California. November 29th 2020. www.Conferencepublication.com.
13. Жунгмаъ (1927) Мухтасар ал-виқоя. – Бухоро, – Б. 48.
14. Каттаев К. Самарқанд мадрасалари ва илму фан ривожи. – Б. 32-34.
15. Маҳмудов Қ. XIII-XIVаср туркий ёзма обидалар тилининг фонетик системаси. – Б. 1819.
16. Маллаев Н.М. (1977) Ўзбек адабиёти тарихи. Ж.1. – Т.: Фан. – Б. 177.
17. Мақсуд Хўжа ибн Мансур Хўжа. (1902) Мажмаъ ал-мақсуд шарҳи Мухтасар ал-виқоя. Ж. I-II. – Т.: Ильин. – Б. 55-243.
18. Mehmet Tahir Bursali. (1996) Turklerin Ulum ve Fununa Hizmetleri. – Istanbul: Kitabeviyayin. –S. 37-41.
19. Мухамедов Н.А. (2021) МАВЗОЛЕЙ КАЛДИРГАЧБИЙ – КАК КУЛЬТУРНЫЙ ПАМЯТНИК КОМПЛЕКСА ШЕЙХ ХОВАНД ТАХУРА // Интернаука: электрон. научн. журн. 2021. № 47(223). URL: https://internauka.org/journal/science/internauka/223.DOI:10.32743/26870142.2021.47.223.323518
20. Муҳаммад Амин ибн Обидин. (2003) Радд ал-муҳтор. Ж. I.– Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия – Б. 12, 449, 507; Ж. II. – Б. 230.
21. Mukhamedov, Nematullo (2020) “ACTIVITIES OF SCHOLARS OF ISLAMIC LAW (FUQAHA) FROM SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION, “The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 3 , Article 1.Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/1 P. 4-15
22. Насруллаев Н. (2016) Мухтасар ал-Виқоя назми. – Тошкент: Ҳилол. – 287 б.
23. Насруллаев Неъматуллох Хикматуллаевич. (2021) XIII АСР ОХИРИ XIV АСР БОШЛАРИДА БУХОРО ШАҲРИ ИЛМИЙ МУҲИТИ. № 46(222). Часть4. Москва, Изд. «Интернаука». – C. 59-63.https://www.internauka.org/journal/science/internauka/222.
24. Nasrullaev, N. (2021). The keeping of Turkish manuscripts of MukhtasarulViqaya in the fund of the Abu RayhanBeruniy center of oriental manuscripts under the Tashkent state institute of oriental studies. ISJ Theoretical & Applied Science, 12 (104), 564-567.
25. Nehcu’l-Feradis. (2004) I Metin. II Tirkibasim. – Ankara.
26. Nematullo Hikmatullaevich Nasrullaev (2020). Role of Ancient Written Sources In The Formation Of The Old Uzbek Literary Language. The American Journal of Social Science and Education Innovations, 2(09).– R. 359-364.www. Usajournalshub.com/index.php/tajssei.
27. Osman Keskioglu. (1984) Fiqh Tarihi ve Islam Hukuku. – Ankara: AyyildizMatbaasi A.S., 1984. – S 105.
28. Садриддин Салим Бухорий. (2015) “Бухоронинг табаррук зиёратгоҳлари”. – Тошкент: “Navro’z”, 2015. – Б. 125.
29. Тохтиев, Ш. Р. (2012). Краткая история самаркандских и бухарских «Ирани». Вестник Челябинского государственного университета, (33 ( 287)) , 124-129. https://cyberleninka.ru/article/n/kratkaya-istoriyasamarkandskih-i-buharskih-irani
30. Шиҳобиддин Муҳаммад Насавий. (1999) Султон Жалолиддин Мангуберди ҳаёти. Таржимон: Матёқубов. – Тошкент: Ўзбекистон – Ёзувчи. – 432 б.
31. Убайдуллоҳ ибн Масъуд. (1327) Шарҳул виқоя маъалумдатир риоя. – Лакнау: “Юсуфий”, 1327. – Б. 50.
32. Убайдуллоҳ ибн Масъуд ибн Тожуш шариа. (1911) Мухтасарул Виқоя фи масоилил Ҳидоя. – Қозон. – Б. 3.
33. Валихўжаев Б. (2001) Самарқандда олий таълим. Мадрасайи олия университет тарихидан лавҳалар. – Самарқанд. – Б. 35.
34. Хаников Н. (1843) Описание Бухарского Ханства. – Москва. – С. 210-223.

