DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2026/2/4-16Kalit so‘zlar:
Ҳанафийлик мотуридийлик фиқҳ фақиҳ Мовароуннаҳр фиқҳий мактаблар ижтиҳод эшиклари мужтаҳид.Annotasiya
Ушбу мақолада Марказий Осиёда ҳанафийлик мазҳаби бошқа исломий мазҳаблар, фирқалар, мактаблар, тариқатлар орасида ўзига хос мавқени эгаллагани таҳлил этилган. Тадқиқ этилган манбалар шуни кўрсатадики, Мовароуннаҳрда IX асрдан бошлаб то XIII аср охиригача ҳанафийлик мазҳабида узлуксиз доимий анъаналар давом этган. Мақолада айнан мана шу жиҳатларга алоҳида урғу қаратилган. Ушбу мақолада мазҳабнинг буюк намоёндалари доираси - муфтийлар, мужтаҳидлар, устозлар, мўътабар матн, асарлар муаллифлари, ўз даврининг кўзга кўринган диний арбоблари шахсиятлари аниқланган. Улар ҳақида маълумотлар тўпланган. Биринчидан, ҳанафийлар анъаналарига суянган ҳолда, иккинчидан, йиғилган маълумотлар таҳлили натижаларига қараб, ушбу мактаблар тарихи бўйича янги илмий хулосалар илгари сурилган.
Мақолада Мовароуннаҳрда шаклланган Самарқанд, Бухоро, Шош, Фарғона, Хоразм ва Устуршана мактабларида етишиб чиққан фақиҳлар тўғрисида библиографий маълумотлар тақдим этилган бўлиб, уларга тегишли асарларнинг минтақа фиқҳ илми ривожидаги аҳамиятига ҳам тўхтаб ўтилган. Мазкур олимларнинг етишиб чиқиши ҳамда улар томонидан ёзилган асарларнинг мусулмон дунёсининг турли минтақаларига тарқалишда муҳим рол ўйнаган минтақадаги сиёсий-ижтимоий ҳолат ҳам таҳлил этилган. Ушбу омиллар Мовароуннаҳр минтақаси XI-XIV асрлар оралиғида ҳанафий мазҳаби ривожланишининг марказига айланишига сабаб бўлгани мисоллар асосида тадқиқ этилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdullaev, A. (2002). Abu al-Lays al-Samarqandiy: Hayoti va ijodi. Toshkent Islom Universiteti Ilmiy Tahlil Axboroti, (1), 28–31.
2. Abd al-Karim al-Sam'ani. (1999). Al-Ansab (A. Razzoq, Trans.). Bukhara: Bukhoro.
3. Abu al-Mu'in al-Nasafiy. (2017). Tabsirat al-Adilla (S. Oqilov, Trans., Vol. 1). Tashkent: Hilol-Nashr.
4. Al-Dhahabi. (n.d.). Siyar A'lam al-Nubala' (Vol. 18).
5. Al-Tamimi. (n.d.). Al-Tabaqat (Vol. 2).
6. Bartold, V. V. (1963). Istoriya Turkestana. In Sobranie sochineniy (Vol. 2, Part 1). Moscow.
7. Bedir, M. (1999). The Early Development of Hanafi Usul al-Fiqh (Doctoral dissertation). Manchester: University Press.
8. Bedir, M. (2010). Buhara Hukuk Okulu (Vakif hukuku bağlamında 10–13. yüzyıl Orta Asya Hanefi hukuku üzerinde bir inceleme). Istanbul: Edam Akademi Kitaplığı.
9. Brockelmann, C. (1937). Geschichte der arabischen Litteratur: Supplementband I. Leiden.
10. Isma'il Basha al-Baghdadi. (1992). Hadiyyat al-'Arifin. Beirut.
11. Kamaliddinov, Sh. (1993). Kitab al-Ansab of Abu Sa'd Abd al-Karim ibn Muhammad al-Sam'ani as a source for the history and cultural history of Central Asia. Tashkent.
12. Kahhala, U. R. (1980). Mu'jam al-Mu'allifin (Vol. 2). Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi.
13. Komilov, M. M. (2000). The role of Ala al-Din al-Samarqandi in the development of fiqh in Mawarannahr and the significance of Tuhfat al-Fuqaha (Candidate dissertation abstract). Tashkent.
14. Al-Qurashi, Abu Muhammad Abd al-Qadir ibn Abi al-Wafa Muhammad ibn Muhammad al-Misri. (1993). Jawahir al-Mudiyya fi Tabaqat al-Hanafiyya (Vols. 1–5). Cairo: Hijr.
15. Muhammad Abd al-Hayy al-Laknawi. (1998). Al-Fawa'id al-Bahiyya fi Tarajim al-Hanafiyya. Beirut: Dar al-Arqam ibn Abi al-Arqam.
16. Muhammad Narshakhi. (1966). Bukhoro tarixi. Tashkent.
17. Muhammad al-Kardari al-Bazzazi al-Khwarazmi. (n.d.). Al-Jami' al-Wajiz (Manuscript No. 158). Istanbul: Süleymaniye Library.
18. Muminov, A. K. (1990). Mawarannahrskaia shkola fikha (IX–XIII veka). Obshchestvennye Nauki v Uzbekistane, (10), 40–41.
19. Muminov, A. K. (2003). The role and place of Hanafi ulama in the urban life of Central Mawarannahr (II–VII/VIII–XIII centuries) (Doctoral dissertation). Tashkent Islamic University.
20. Khayr al-Din al-Zirikli. (1998). Al-A'lam (Vol. 4). Beirut: Dar al-'Ilm li al-Malayin.
21. Khalidov, A. B. (1986). Arabic Manuscripts of the Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences (Vol. 1). Moscow: Nauka.
22. Husam al-Din Sadr Shahid. (1977–1978). Sharh Adab al-Qadi li al-Khassaf (Vols. 1–4). Baghdad: Dar al-'Arab.
23. Yuzeeva, A. N. (2003). Ocherki Mardzhani o vostochnykh narodakh. Kazan: Tatarskoe Knizhnoe Izdatelstvo.
24. Abu al-Hasanat Muhammad Abd al-Hayy al-Laknawi. (1903). Al-Fawa'id al-Bahiyya fi Tarajim al-Hanafiyya. Kazan.

