DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/1/98%20-%20105Kalit so‘zlar:
XI-XII асрлар Мовароуннаҳр фиқҳ ҳанафий фиқҳи манба асар услуб фатво матн.Annotasiya
Ушбу мақола XI-XII асрларда Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий фиқҳига оид асарларнинг тадқиқига бағишланган. Маълумки, XI–XII асрларда Мовароуннаҳрда фиқҳ илмининг ривожининг олтин даври ҳисобланади. Ҳанафий фиқҳи илмининг иккинчи йирик соҳаси «фуруъ ал-фиқҳ» илми бўлиб, у «усул ал-фиқҳ» илмида белгилаб берилган қоидалар асосида ишлаб чиқилган амалий ҳукмлар мажмуи ҳисобланади. Унда мужтаҳидларнинг шаръий далиллари, улар асосида чиқарилган ҳукмлар ва фатволар жамланган. Ўрганувчиларга осон бўлиши учун ҳукмлар мавзулар асосидаги матнлар шаклида тартибланган. Тили равон, халқчил, замон ва макон шароитлари инобатга олинган, замонавий масалалар ҳамда фатволар киритилиб, мазҳаблар ҳукмлари қиёсланади.
Мазкур даврда ўлкада ҳанафий фиқҳ илмининг усул ва фуруъ йўналиши ҳамда уларнинг матн, жадал, хилоф, аҳком, фароиз, шурут, адаб ал-қози, ҳиял, сияр, ихтисоб, фиқҳий қоидалар илми ҳамда фатво жанрларида 50 га яқин машҳур асарлар таълиф этилган. XI–XII асрларда ёзилган фиқҳий манбалар методологияси кейинги даврдаги асарлар ёзилишига асос бўлиб хизмат қилди. Жумладан, фуруъ ал-фиқҳ илмига оид: Абул Ҳусайн Қудурийнинг «Мухтасар ал Қудурий», Абу Лайс Самарқандийнинг «Хизонат ал фиқҳ», Имом Сарахсийнинг «ал-Мабсут», Алоуддин Самарқандийнинг «Туҳфат ал-фуқаҳо», Алоуддин Косонийнинг «Бадое ас-саное фи тартиб аш-шарое», Бурҳониддин Марғинонийнинг «Бидоят ал-мубтадий» ва «ал-Ҳидоя шарҳ ал-бидоят ал-мубтади» ҳамда Носируддин Самарқандийнинг «ал-Фиқҳ ан-нофеъ» каби мўътабар матнлар ҳам мазкур даврда таълиф этилган.
XI–XII асрларда Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий мазҳабининг фиқҳий мўътабар манбалари ўз соҳасининг етук олимлари, ишончли фақиҳлари томонидан ёзилган. Мазкур асарлар: заиф ривоятлар, кучсиз сўзлардан холи, фиқҳий ихтилофларнинг барчаси келтириб ўтилмагани, ўқилиши осон, далил ва ҳужжатлар зикр этилмаслиги, қисқа ва ёдлашга осон бўлиши билан ажралиб туради. Шу билан бирга, мазҳаблар ўртасидаги фиқҳий ихтилофлар ҳам зикр этилган бўлиб, бу эса мазҳаблар ва уларнинг далиллари борасидаги фиқҳий масалаларни тўғри ва чуқур англаш, қиёсий тадқиқ эта олиш кўникмасининг шаклланишида муҳим саналади.
Ушбу мақолада Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий фиқҳига оид асарлар, уларнинг жанри, услублари, муаллифларнинг ўзига хос ёндашувлари ҳамда ҳанафий фиқҳ илми ривожидаги ўрни тадқиқ этилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. А.Лакнавий. (1998). ал-Фавоид ал-Баҳийя. Байрут: Дорул Алқам.
2. Аминов, Ҳ., & Примов, С. (2017). Ҳанафий фиқҳи тарихи, истилоҳлари ва манбалари. Тошкент: Мовароуннаҳр.
3. Бағдодий. (2008). Изоҳ ал-макнун. Байрут: Дор ал-иҳё ат-турос ал-арабий.
4. Исломов З. Алломалар меросида бухоролик фақиҳлар ҳақида. (2020) “Бухоронинг жаҳон маданиятидаги ўрни” мавзуидаги Республика миқёсидаги онлайн илмий-амалий анжуман материаллари. – Бухоро. – Б.268-272.
5. Ҳалифа, Х. (2008). Кашфуз зунун ан асомия ал-кутуб вал фунун. Байрут: Дор ал-иҳё ат-турос ал-арабий.
6. Косоний, А. Б. (1997). Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш-шароиъ (Вол. 7). Байрут: Дор кутуб ал-илмийя.
7. Л.Асророва. (2014). Абу Ҳафс Кабир Бухорий ва ҳанафий фиқҳи. Тошкент: Тошкент ислом университети нашриёти.
8. Muxtorov, Begzod Mr (2019) “Codicological analysis of manuscripts of work «al-fiqh an-nоfe’»”, The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 4, Article 11.
9. Muxtarov, Bekzodbek (2019) “The Book of Nаsiruddin Samarkand’s «Riyadh ul-ahloq» – as a important source on upbringing morality,” The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 2, Article 18.
10. Насафий. (2011). ал-Мустасфо. Риёд: Уммул қуро.
11. Паздавий, А. Й. (2005). Усул ад-Дин. Қоҳира: Мактаба ал-азҳария лит-Турос.
12. Самарқандий, Н. (1333). Китоб ал-фиқҳ ан-нофеъ шарҳ аъла ал-Қудурий. Мадина.
13. Самарқандий, Н. (1372). ал-Фиқҳ ан-нофеъ. Тошкент.
14. Самарқандий, Н. (1562). Риёзат ал-ахлоқ. Риёд.
15. Самарқандий, Н. (1738). Китоб жомеъ ал-фатаво. Риёд.
16. Самарқандий, Н. (2000). ал-Фиқҳ ан-нофеъ. Риёд: Мактабат ал-абикон.
17. Самарқандий, Н. (2000). ал-Мултақот. Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмийя.
18. Самарқандий, Н. (2006). Риёзат ал-ахлоқ. Дамашқ.
19. Самарқандий, Н. (ХИВ). ал-Фиқҳ ан-нофеъ. Тошкент.
20. Сарахсий, А. Б. (1957). Усул (Вол. 1). (А. В. Афғоний, Эд.) Ҳайдаробод: Дор ал-маъориф ан-Нўмония.
21. Сезгин, Ф. (1991). Тарих ат-турос ал-арабий (Вол. 3). ар-Риёд: Муҳаммад ибн Сауд университети нашриёти.
22. Субкий, Т. (1964). Табақот аш-шофиъийя ал-кубро (Вол. 3). Байрут: Дор иҳё ал-кутуб ал-арабий.
23. Судуний. (1992). Тож ат-тарожим. Байрут: Дор ал қалам.
24. Юсупов, О. (2011). Ислом маърифатида дунёвий ва диний қадриятлар уйғунлиги. Тошкент: Тошкент ислом университети.
25. Зириклий, Х. (1665). ал-Аълам. Байрут: Дор ал-илм ал-мулайин

