DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/4/88-94Kalit so‘zlar:
олимлар мутакаллим усул олимлари муфассирлар муҳкам муташобиҳ муташобиҳ сифатлар таъвил тафсир оят ташбеҳ.Annotasiya
Қуръон карим оятлари ундан кўзланган мақсад эшитувчига тушунарли бўлиш ёки бўлмаслиги эътиборидан муҳкам ва муташобиҳ оятларга бўлинади. Олимлар “Муташобиҳ” оятларнинг таърифи хусусида турлича қарашларни илгари суришган. Олимларнинг бир қисми муташобиҳни “Маъноси яширин ва таъвилга муҳтож бўлган, таъвилга мурожаат қилмасдан тушуниб бўлмайдиган, қасд қилинган маънонинг нима эканлиги хусусида хулоса қиладиган аниқ маъноси йўқлиги каби алоҳида шарҳга муҳтож бўлган оятлар” сифатида таърифланган.
Аксар уламолар эса, муташобиҳ оятларнинг бир қарашда маъноси борлигини, фақат уларнинг изоҳларининг, таъвилларининг қайси бири энг тўғри эканлигини ёлғиз Аллоҳнинг билишини, инсоннинг бу илмга эга эмаслигини айтадилар. Улар Салаф олимларидир. Улар муташобиҳ оятларни борлигича қабул қилиб, таққослаш билан бирга таъвилга ҳам кетмаслик кераклигига ишонадилар. Бу гуруҳнинг шиори ақлга вазифа бермаслик ва муташобиҳ оятларнинг шарҳига киришмасликдир. Уларга кўра, таъвилга эргашганлар тахмин қиладилар. Таъвил гумонга асосланиб берилган ҳукмдир. Шу сабабли, муташобиҳ оятлар ҳақида тахмин, гумон билан ҳукм қилиш уларнинг наздида тўғри эмас. Бу эътиқодга ишонган “Салафи солиҳлар: “Муташобиҳ оятларнинг зоҳирига ишониб, ботинини тасдиқлаймиз. Ички моҳиятининг англанишини Аллоҳга ҳавола қиламиз. Зеро, биз уни билиш мажбуриятида эмасмиз. Бу хусус имоннинг шарти ва ҳукмларидан бири ҳам эмас” дейдилар.
Муташобиҳ оятлар билан уларнинг шарҳлари ва улардаги асл моҳиятни юзага чиқариш учун ғайрат қилган олимларга келсак, улар “Ҳалаф мактаби”ни ташкил этишган. Уларнинг наздида Қуръон сирлар ва муаммолар жамланган, шунингдек, ёпиқ ва ноаниқ китоб эмас. Қуръон ўзининг аниқ тилда нозил бўлгани, оятларнинг изчил равишда баён қилингани, уни тинглаганнинг тушуниши, ақлини ишлатиши, тафаккур қилиши ва ихтилофларни у билан ечиши кераклиги ва шунинг учун нозил бўлганини ифода этади.
Ушбу мақолада ислом уламоларининг муташобиҳ оятлар ва уларнинг таъвил қилиш ёки қилмаслик борасидаги қарашлари таҳлил этилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. A.Mansur. (2020) Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. Toshkent: O‘qituvchi.
2. A.Daynuriy. (19550) Ta’vilu-l-mushkuli-l-Qur’an. Qohira: Daru-l-ihyo.
3. Ibn Abbos. (2011) Tanviru-l-miqbas min tafsir ibn Abbas. (Majiduddin Abu Tohir Muhammad Yoqub Feruzobodiy tahqiqi ostida). Bayrut: Daru-l-kutub al-ilmiyya.
4. B.Zarkashiy. (1957) Al-Burhon fi ulumi-l-Qur’an. (Muhammad Abu Fazl Ibrohim tahqiqi ostida). Bayrut: Dar ihyai-l-kutubi-l-arabiyya.
5. F.Roziy. (1986) Asosu-t-taqdis. (Ahmad Hijoziy Shekka tahqiqi ostida). Qohira.
6. M.Zamahshariy. (1960) Asosu-l-balog‘a. Qohira: Dar matbaa-i-sha’b.
7. Mujohid. (1989) Tafsiri Mujohid. (Muhammad Abdussalom tahqiqi ostida). Qohira: Daru-l-fikr al-islamiy.
8. Qozi Abduljabbor. (1996) Sharhu-l-usuli-l-xamsa. Qohira: Maktabatu-l-vahbi.
9. A.M.Moturidiy. (2005) Kitob at-tavhid. (Bakir Topalog‘li tahqiqi ostida). Anqara: ISAM Yay.
10. A.Hanbal. (1992) Musnad. Istanbul: Çağrı Yayınları, 1992. - J. 2. - B. 264.
11. Ibrohim ibn Muso Abu Is'hoq Shotibiy. Al-Muvaffaqot. (Mehmed Erdog‘an tahqiqi ostida). Istanbul: İz Yayıncılık.
12. J.Suyutiy. (1951) Al-Itqon fi ulumi-l-Qur’an. Qohira: al-Maktabatu-l-asriyya.
13. M.Qatton. (1975) Mabohis fi ulumi-l-Qur’an. Ar-Riyod.
14. I.Abyoriy. (1974) Al-Mavsuatu-l-Qur’aniyyatu-l-muyassara. Qohira.
15. Abu Hayyon. (1420 h.y.) Al-Bahru-l-muhit fi-t-tafsir. (Sidqi Muhammad Jamil tahqiqi ostida). Bayrut: Daru-l-fikr.
16. M.Rizo. (1990) Tafsiru-l-minor. Qohira: al-Hayatu-l-misriyyatu-l-omma.
17. M.Shinqitiy. (1995) Advau-l-bayan fi izahi-l-Qur’an bi-l-Qur’an. Bayrut.
18. A.Kalkan. (2014) Kur’an Kavramları Ansiklopedisi. İstanbul: Davut Emre Yay.
19. E.Yazır. (1992) Hak Dini Kur’an Dili // nşr. İsmail Karaçam v.dğr. İstanbul: Azim Dağıtım.
20. Z.Şaban. (1990) İslâm Hukuk İlminin Esasları (Usül’l Fıkh). // trc. İbrahim Kafi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
21. T.Başoğlu. (2006) “Muhkem” // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yay.
22. Y.Yavuz. (2006) “Müteşâbih” // DİA. Ankara: TDV Yay.
23. M.Z.Duman. (2005) Müteşâbihatın Te’vili. // Bilimnâme Düşünce Platformu, sy. 3. Kayseri.
24. S.Ateş. (1995) Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat.
25. S.Kutlu. (2011) İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik. Ankara: Otto Yay.

