Mualliflar

  • Viktoriya MAMADJANOVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/91-99

Kalit so‘zlar:

til aloqalari leksik o‘zlashtirma arab tilidagi o‘zlashtirmalar iqtisodiy o‘zlashtirmalar iqtisodiy atamalar atamalar shakllanishi neologizatsiya tillararo aloqa lug'at rivojlanish tillarning o‘zaro ta’siri madaniyat.

Annotasiya

Ushbu maqolada zamonaviy adabiy arab tilida iqtisodiy sohalarda qo‘llanib kelayotgan atamalarning bosha chet tilaridan  o‘zlashtirish jarayoni bilan bog‘liq muammolarga  alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zlashtirma usuli yordamida  tilga kiritilgan iqtisodiy atamalar – tillararo aloqalar natijasi bo‘lib,  bir tilning leksik birliklari A tilida shakllanib,  B tiliga ko‘chiriladi va unda qo‘llaniladi.

Bugungi kunda atamalar tildagi so‘zlarning umumiy sonini 25 % shakllantiradi, bu ushbu usulning samaradorligini ko‘rsatadi.   Dunyoning barcha tillariida lug‘at faqatgina asl so‘zlari bilan cheklanmagan, deyarli har bir tilni rivojlantirish uchun so‘zlarni boshqa tillardan olish jarayoni tabiiy va odatiy hisoblanadi. Turli xil tillarda rivojlanishning turli davrlarida, tashqi o‘zlashtirmalarning foiz nisbati o‘zgarib turadi, chunki o‘zlashtirilgan lug‘at lingvistik guruhlar o‘rtasidagi etnik aloqalar, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni tasdiqlaydi. Qadim zamonlardan boshlab turli mamlakatlarning ona tilida so‘zlashuvchilar to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni o‘rnatgan (savdo, urushlar) va hozirgi davr, globallashuv davri bilan yakunlanib, barcha bunday aloqalar dunyo tillarida aks ettirilgan. O‘rnatilgan aloqalarning tabiati va shartlari qanday o‘zgarganiga qarab, o‘zlashtirmalarning predmet – kontseptual doirasi, tashqi o‘zlashtirmalarga bo‘lgan munosabati va natijada o‘zlashtirmalarni rivojlantirish va o‘zlashtirish darajasi o‘zgargan. Hozirgi vaqtda so‘zlarni o‘zlashtirish jarayoni, odatda, mahalliy so‘zlashuvchilarni xalqaro terminologik tizimlari, xususan, kompyuter texnologiyalari, zamonaviy aloqa vositalari va boshqalar bilan tanishtirish bilan birga olib borilmoqda. O‘zlashtirmalarning muammosi – tillarning o‘zaro ta’siri va til evolutsiyasi jarayonini o‘rganish uchun o‘ta muhim umumiy til muammolaridan biridir. O‘zlashtirmalarni  xalqlar o‘rtasidagi turli aloqalar kontekstida vujudga keladigan yangi voqelik va tushunchalarni belgilash usullaridan biri deb hisoblashimiz mumkin.  O‘zlashtirilgan iqtisodiy atamalar lingvistik talqinning xilma -  xil jihatlari bilan bo‘g‘lik bo‘lib o‘zlashtirmalarning darajasi va tabiati o‘zaro ta’sir qiluvchi madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarning darajasi va xususiyatini aks ettiradi.Tarix masalasi, tuzilishi, tipologiyasi, xorijiy lug‘atlarni o‘zlashtirishning o‘ziga xos xususiyatlari va mexanizmlari yoritilgan.

Ushbu maqolada zamonaviy adabiy arab tilidagi  iqtisodiy sohalarda qo‘llaniladigan atamalar tasnifi berilgan hamda ularning kelib chiqish tarixi, tuzilishi, tipologiyasi,  o‘zlashtirilishi masalalari, o‘ziga xos xususiyatlari va mexanizmlari yoritilgan.   .

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Belkin V.M. O haraktere leksicheskoj sinonimii v arabskom literaturnom jazyke. // Sb. «Arabskaja filologija»//, M., 1968 g.(in Russ.)

2. Belkin V.M. Arabskaja leksikologija. Izdatel'stvo MGU, 1975 g. (in Russ.)

3. Belkin V.M. Formirovanie slovarnogo sostava v sovremennom arabskom literaturnom jazyke//Sb. Semitskie jazyki, vyp.2 (ch.2) izdanie 2 (dopolnennoe)//, Moskva,1965 g.(in Russ.)

4. Belkin V.M. Obshhie tendencii razvitija arabskoj nauchno – tehnicheskoj terminologii v poslevoennyj period. M.: Nauka, 1983g. (in Russ.)

5. Baranov H.K. Arabsko – russkij slovar'. Izd.5-e pererabotannoe i dopolnennoe. M.: Russkij jazyk, 1977 g.(in Russ.)

6. Grande B.M. Kurs arabskoj grammatiki v sravnitel'no – istoricheskom osveshhenii. M.: Vostochnaja literatura, 1963 g. (in Russ.)

7. Krapiva G.P. Sinonimicheskij rjad i obshhaja klassifikacija sinonimov v arabskom jazyke.//Sb. Vostochnye jazyki.// M.: Nauka,1971 g. (in Russ.)

8. Gubanov Ju.P. Ob odnom iz sposobov slovoobrazovanija v arabskoj terminologii //Sb. Vostochnoe jazykoznanie.//, M., 1976 g. (in Russ.)

9. Ushakov V.D. O sozdanii terminov v arabskom jazyke i o terminologicheskih slovarjah//Sb. Semitskie jazyki, vyp.3, M.: Nauka, 1976 g. (in Russ.)

10. Gubanov Ju.P. O problemah sozdanija arabskoj terminologii // Sb. Sociolingvisticheskie problemy razvivajushhihsja stran.// M.: Nauka, 1975 g. (in Russ.)

11. Reformatskij A.A. Chto takoe termin i terminologija. Izd. AN SSSR, 1961 g. (in Russ.)

12. Sovetskij jenciklopedicheskij slovar'. M., 1982 g. (in Russ.)

13. Superanskaja A.V., Podol'skaja N.V., Vasil'eva N.V. Obshhaja terminologija: Voprosy teorii. – M.: Nauka, 2003.(in Russ.)

14. Sharbatov G.Sh. Sovremennyj arabskij jazyk. – M.: Nauka, 1961. (in Russ.)

15. Grinev S.V. Vvedenie v terminovedenie. – M.: Moskovskij licej, 1993. (in Russ.)

16. Fateeva I.G., Ismailova Ju.A. Iqtisodij matnlar to‘plami (arab matbuoti materiallari asosida). Ўquv qo‘llanma. – Toshkent, 2008. (in Uzb.)

17. Sharbatov G.Sh. Sootnoshenie arabskogo literaturnogo jazyka i sovremennyh arabskih dialektov. Avtoreferat - M., 1966. (in Russ.)

18. (izdanie sed'moe, ispravlennoe i dopolnennoe), Moskva, «Russkij jazyk», 1987 g. (in Russ.)

19. Jushmanov N.V. Kratkaja grammatika arabskogo jazyka. Leningrad, 1964 g.

20. Minedzhjan G.Z. O nekotoryh voprosah nauchno – tehnicheskoj terminologii v sovremennom arabskom jazyke // Semitskie jazyki, vypusk 2 (ch.2) Izd. «Nauka», M. 1965 g. (in Russ.)

21. Kariev U.Z. Slovoobrazovatel'naja funkcija suffiksa ي – «ijj(un)» // Semitskie jazyki vypusk 2 (ch.2). Izd. «Nauka», M. 1965 (in Russ.)

22. ABBYY LINGVO 12 ABBYY SOFTWARE www. LINGVO.ru 2006

23. Wright W. Lectures on the Comparative Grammar of the Semitic Languages, Amsterdam, 1966.

24. Mustafa ash – Shihabi. Al – Mustalahaatu al – ilmijatu al – arabijatu fi Bagdad (Arabskie nauchnye terminy v Bagdade). – Bagdad, 1963. (in Arab.).

25. Munir al – Baalbaki. Kaamuusun indzhilizijjun – arabijjun. Al – Maurid (arabsko – anglijskij slovar' al - Maurid) - Bajrut: Daaru al – malaajjin, 1975. (in Arab.).

26. Mahmud Fahmi Hidzhazi. Al – ususu al – lugauijjatu liilmi al – mustalahi (Jazykovye osnovy terminologii). – al – Kahira: Maktabatu garib, 1993. (in Arab.).

27. Muhammad Hasan Dzhabal. Ilmu al – Ishtikaak nazarijjan va tatbikijjan (Slovoobrazovanie v teorii i na praktike). – al – Kahira: Maktabatu al – adaab, 2005. (in Arab.).

28. Ali al – Kasymi. Ilmu al – Mustalahi: Ususuhu an – nazarijjatu va tatbiikaatuhu al – ilmijjatu (Terminologija: teoriticheskie i prakticheskie nauchnye osnovy). – al – Kahira: Maktabatu Lubnaan naashiruuna, 2008. (in Arab.).

29. Abdu al – Kadyr al – Makgribi. Al – Ishtikaak va at – tarkiib (Slovoobrazovanie i sostav). – Al – Kahira: Daaru al – Maarifati, 1947. (in Arab.).

30. Sabri Ibraahim as – Saiid. Al – Mustalahu al – arabijju li al – asli va al – madzhaali ad – dulaaljji. – al – Kahira: Daru al – Maarifati al – dzhamiijjati. al – Dzhuz’u al – auual, 1996. (in Arab.).

31. Muhammad at – Tundzhi. Al – Muarrabu va ad – dahiilu fi al – lugati – al – arabijjati va adaabihaa.(zaimstvovanija s izmenenijami i bez izmenenij v arabskom jazyke i literature) – Bajrut: Daru al – Maarifati. 2005. (in Arab.).

Tegishli maqolalar

Mirzaqul NORQOBILOV, САЪДУДДИН ТАФТАЗОНИЙНИНГ “ШАРҲ АЛ-АҚОИД” АСАРИДАГИ СОФИСТИК ТАФАККУРНИНГ ФАЛСАФИЙ-МАНТИҚИЙ ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Salima RUSTAMIY, БАЛОҒАТ ИЛМИНИНГ ЛИНГВОЭСТЕТИК КАМОЛОТДА ТУТГАН ЎРНИГА ДОИР , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Matluba YULDASHEVA, MILLIY  MAFKURA –  JAMIYATNI MODERNIZATSIYALASH  JARAYONINING ASOSIY  POYDEVORI , Islom ziyosi: Jild 8 № 2 (2025)

Rano SADIKOVA, ИННОВАЦИОН ИҚТИСОДИЁТНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ШАРОИТИДА КИЧИК БИЗНЕСДА РАҚОБАТ МУҲИТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ ХУСУСИЯТЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Sohibjon UMMATALIYEV, ИЛК  ЎРТА  АСРЛАРДА  ИСЛОМ ТАРИХИГА  ОИД  ЁЗИЛГАН  АСАРЛАР  ВА УЛАРНИНГ  НОМЛАНИШИ , Islom ziyosi: Jild 8 № 3 (2025)

Nargiza SHOALIEVA, Safar ABDULLOH, СУҲРОБ СИПЕҲРИЙ ИЖОДИДА “ИНСОН ВА БОРЛИҚ” ЎРТАСИДАГИ АЛОҚАНИНГ БАДИИЙ ИФОДАСИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Saidafzal SAIDJALOLOV, “МАЪРИФАТ ВА ДИНИЙ БАҒРИКЕНГЛИК” РЕЗОЛЮЦИЯСИНИНГ МАЗМУН-МОҲИЯТИ ҲАҚИДА , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Sherzodjon A. UMARALIYEV, XII-XIV АСРЛАРДА МОВАРОННАҲРДАГИ ИЛМИЙ-МАЪНАВИЙ МУҲИТ , Islom ziyosi: Jild 7 № 1 (2024)

Ilhomjon BEKMIRZAEV, ИСЛОМДА ҚОЗИЛИК МАҲКАМАЛАРИ ФАОЛИЯТИ (X-XIII АСРЛАР) , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Salima RUSTAMIY, ARAB TILSHUNOSLIGIDA MAONIY ILMIGA XOS QARASHLAR , Islom ziyosi: Jild 7 № 4 (2024)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.