DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/4/95-102Kalit so‘zlar:
зардуштийлик Авеста Аҳура Мазда “Гоҳ”лар Зардушт Яшт маъбуд Варахран Митра Хварно Хвархшет Индра Вароғн.Annotasiya
Мақолада зардуштийлик илоҳиёти маъбудларнинг функционал моҳияти ва ижтимоий-тарихий асослари Варахран мисолида кўриб чиқилган. Авестада Варахран инсон тафаккурининг эъзози орқали шаклланган тушунчаларни ифодалаши билан зардуштийликда илоҳийлашган табиат культлари диний-дунёқарашидан ўрин олган. Зеро, унинг асосий вазифаси эзгу дунёни ёвузликлардан ҳимоя қилиш билан боғлиқ. Шунинг учун Варахран ҳарбий салоҳият ва куч-қудрат рамзи сифатида намоён бўлади. Мақолада Варахраннинг вазифалари маъбуд Митра билан қиёсий таққосланиб таҳлил қилинган. Жумладан, Митра кўпроқ илоҳий самовий миссияга эга бўлса, Варахран реал заминий куч эгаси, дея таъкидланган.
Зардуштга Варахран томонидан илоҳий бахт, омад рамзи Хварнонинг келтирилиши унинг воситачилик функциясидир. Шу сабабли Хварно алқовида илоҳий бахтни сўраб мурожаат қилгувчилар, биринчи галда Зардуштга насиб бўлган ва бу ҳолат азал тақдирда белгиланган дея кўрсатилган. Шу муносабат билан мақолада яна бир мулоҳазага ўрин берилган. Яъни, Пешдодийлар ва Кайёнийларнинг подшолик мартабалари Авеста Яштларининг бир гуруҳида умуман учрамайди. Бошқа гуруҳ Яштларда эса Кайёнийларга Хварно келиши ҳодисаси зардуштийликнинг давлат мафкураси даражасига кўтарилиши босқичида дин пешволари томонидан қадимий асотирларни “тарихийлаштириш” тарзида баҳоланган. Бундан ташқари, Варахранга яна бир хислат берилганки, бу маъбуд жодугарлар томонидан сеҳрланган одамларни сеҳрдан халос қилади. Варахранга намач (namaḉḥ., яъни ибодат) йўллаб, аҳдида турганларга ҳимоят ёғилади. Варахранга бағишланган намач (ибодат) динда мунофиқлар томонидан адо этилса, улар Зардушт динининг душманлари ҳисобланган. Ахлоқий бузуқ, нокас хотин ёки эр риёкорлик билан Варахранга эҳсон келтирса, эҳсони қабул бўлмайди. Девларга сотилганлар қанча қон тўкиб эҳсон қилса, барчаси бекор кетади. Бу каби лавҳалар иймону эътиқодда барқарорлик, шак-шубҳасизлик талабларини ифодалаган.
Варахраннинг функционал моҳияти ва ижтимоий асослари таҳлили орқали зардуштийлик ўзини якка худога боғлагани билан амалда қадимий кўп худолик анъаналаридан узоқлашмаган дея таъкидлаган. Шунингдек, мақолада Аҳура Маздага эътиқодни мураккаб ибтидоий диний тасаввурлар орасидан ажратиш, бутун борлиқни бошқариш ғояси унинг измига юкланиши ўз даври учун мисли кўрилмаган маънавий юксаклик дея баҳоланган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. (2001) Avesta. Historical - literary monument (in Uzbek). / Trans. by A. Mahkam. Tashkent : Shark.
2. Avesta: Yasht kitobi (in Uzbek) Book of Yasht. / Trans: М.Ishakov (2001). – Тashkent, Shark. 5 бет.
3. Avesta: Book of Videvdot. (2007). / Trans: M. Iskhoqov (in Uzbek). Tashkent : TDSHI publishing - printing department.
4. Asmussen J. Iden und begriffe der agrarischen Sphare und ihte bedeutung in der verkundigung Zarathustras. AOF, VII. 1980.
5. Drezden, M. (1994) Mifologiya drevnego mira. Razdel Iranskaya mifologiya (in Russian).
6. Iskhoqov, M. (2006). From the history of our ancient statehood. // Educational problems, - No. 1. - B. 18-19.
7. Iskhoqov, M. (2021) Avesta: The Hours of Zoroastrianism (interpretations of meaning and hermeneutic interpretations). – Tashkent, 2022. - 304 p.
8. Juraev, N. (2001). Necessity of Avesta. Avesta is a monument of historical literature.Trans: A. Mahkam. – T.: Shark.
9. Jo’rayev Sh. Gods in the Avesta Yashts. – Т.: ТDShI, 2009.- 34 b.
10. Eshmurodov M. Interpretation of nature cults in Avesta. – Т.: ТDPU, 2002. - 97 p.
11. Kellens J. (1975). Mythes et conceptions avestiques sous les Sassanides. – MNSN., I.
12. Karomatov H. (2008). History of modern beliefs in Uzbekistan. Tashkent, JIDU.
13. Lelekov L.A. (1980). Review of the book by M.A. Dandameeva, V.G. Lukonina “Kultura i ekonomika Drevnogo Irana”. Moscow.
14. Лелеков Л.А. Avesta in modern science. – М., 1992. - 363 с.
15. Mifologicheskiy slovar (in Russian). (1990). Moscow. 10 б.
16. Pisani, V. (1948). Aspetti della religione presso gli antichi Indeuropei. Acme I.
17. Nizomiddinov N. History, religion and culture of ancient India. – T.: "Science and Technology Publishing House", 2014. – 466 p.
18. Prabhaananda Swami. Gaty Zaratustry. (2004). V kn.: Svyashchennye pisaniya Vostoka. Kratkiy putevoditel (in Russian). Moscow, printing house Sofia.
19. R. Urazova, N.Yusupova and others. Socio-historical foundations of the monotheism (Ahura Mazda) in Ghats of Avesta. Synesis, v. 16, n.1, 2024. – P.527-553.
20. R.T. Urazova, L.U.Qushmanova. (2009). The issue of Kayanis in the revival stages of Zoroastrian theology // Kazaktanu (Kazakhstanu). - Chimkent, No.1 (18).
21. R. Urazova. Zoroastrianism. Monograph, 2022. - 150 p.
22. R.Urazova. The Zoroastrian Pantheon: History and Social Foundations. Monograph. – Т.: “Complex Print” nashriyoti, 2022. - 256 b.
23. Ra'no, T. U. (2017). Religious and social thoughts of the people of ancient India, Central Asia and Iran. Himalayan and Central Asian Studies, 21(1), 61.
24. Urazova, R., Sayfullaev, M. (2020). Description Of Divine Images in The Mythology of Avesta. In International Scientific and Current Research Conferences.
25. R. Urazova. (2009) On the comparative analysis of Ashi and Ardvi Sura alqaws. // Oriental studies, - No. 1-2.
26. Urazova R.T. Ф. (2023). Attributes of Mitra in the Avesta Yashts. Fardu. Scientific news. – P.515-520.
27. Alimova, Mahfuza (2020) “The contribution of Imam Ad-Darimi to the development of hadith science, “The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 2, Article 15. Available at: https://uzjournals.edu.uz/ iiau/vol2020/iss2/15.
28. Ra’no, Urazova. (2023). The concept of “Truth” (Arta) in the Avesta: InternationaJournal of Research and Development (IJRD),Volume: 8 | Issue: 5 | May 2023. – P. 213-216. https://eprajournals.com/ IJSR/article/10627
29. Rano, Urazova. On issues of emanations in zoroastrism. In Volume 3, Issue 12 of Web of Scientist: International Scientific Research Journal (WoS) Dec., 2022. https:// wos.academiascience.org/index.php/wos/article/ view/2963

