- Uy
- Topish
Topish
Qidiruv natijalari
-
HADIS TO‘PLAMLARIDA AXLOQ VA TARBIYAGA OID TERMINLARNING LUG‘AVIY VA ISTILOHIY TAHLILI
Muhabbatxon AGZAMOVA (Muallif)Islom dini о zining asosiy manbalari Qur 'oni karim va hadislar orqali nafaqat ihodat masalalarini, balki axloqiy fazilatlar, jamiyatda tinch-totuv hayot kechirish, о ‘zaro hurmat, insof sabr, halollik kabi umuminsoniy qadriyatlami ham keng targ ‘ih etadi. Payg ‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning “Men go'zal xulqni mukammallashtirish uchun yuborildim ” — degan so ‘zlari hu dinning markazida axloqiy tarhiyaning turganini aniq ifodalaydi va hadis ilmidagi axloqiy-tarbiyaviy terminlarni о ‘rganish mustaqil ilmiy yo ‘nalish sifatida shakllangan. Hadis to ‘plamlarida keng o‘rin olgan “Kitob al-Adab” bohlari orqali Rasululloh (s.a.v.)ning axloqiy fazilatlari, insonlar o'rtasidagi ijtimoiy munosahatlarga old ко ‘rsatmalari, kundalik hayotga tathiq etilishi lozim ho ‘Igan odob-axloq me ’yorlari hayon etiladi.
Hadis to ‘plamlarida axloqiy-tarbiyaviy mazmundagi rivoyatlar alohida kitohlar va boblar shaklida jamlangan. Masalan, Imom Buxoriy о ‘zining “al-Jome ‘ as-Sahih ” asarida “Kitob al-Adab ” bobida J28 kichik bob ostida 250 gayaqin hadis keltirgan ho ‘Isa, “al-Adah al-Mufrad” nomli alohida asarini hutkul axloqiy mavzularga hag ‘ishlagan. Shuningdek, Imom Termiziyda “Kitob al-hirr va as-sila ”, Imom Muslimda “Kitob al-birr”, Imom Abu Dovudda “Kitob al-adab ”, Imom Dorimiyda “Kitab al-raqoiq ” kabi boblar mavjud ho ‘lib, ularda axloqiy-tarbiyaviy hadislarjamlangan.
Bu hoblarda ко ‘p uchraydigan asosiy tushunchalar - adah, birr, raqoiq, zuhd, xulq, rahm, sabr, shukr kabi lug ‘aviy va istilohiy jihatdan hoy ma ’noga ega terminlar asosida shakllangan. Masalan, “adah ” lug ‘atda “go ‘zal odoh, muomala madaniyati, axloqiy go ‘zallik ” ma 'nolarini hildiradi. Istilohda esa hu - Rasululloh (s.a.v.) sunnatiga asoslangan axloqiy amallar tizimini anglatadi. “Birr ” esa “yaxshilik, ezgulik qilish ” degani bo ‘Isa, istilohda buAllohga itoat, ota-onaga ehtirom, yetimlarga mehr-shafqat kabi keng ijtimoiy xulq-atvorlarni qamrab oladi.
Turli tnuhaddislar tomonidan tuzilgan mashhur hadis majmualari, jumladan, “Kutub as-sitta ” (old ishonchli hadis to ‘plamijda ushbu mavzuning alohida yoritilishi hadis ilmi doirasida “adab” tushunchasi qanday diniy, axloqiy va ijtimoiy ahamiyatga ega ekanini yaqqol namoyon etadi. Bu asarlarda faqat fiqhiy уoki aqidaviy masalalar emas, balki axloqiy fazilatlar, odob-axloq qoidalari, ijtimoiy muomala madaniyati va shaxsiy komillik haqidagi hadislar ham alohida bo ‘Hmlardajamlangan. Mazkur bo ‘Hmlarda axloqiy mavzular doirasi juda keng bo jib, rostgo ‘ylik, halollik, sabr-toqat, tavoze, shukr va qanoat, mehr-oqibat, saxovat, о 'zini tiyish, qo ‘shnichilik va qarindoshlik rishtalari, ota-onaga hurmat, bolalar tarbiyasi, jamiyatda tinch-totuvyashash kabi ко ‘plab axloqiy qadriyatlar atroflicha yoritilgan. Bunday mavzularning sahih hadislar asosida yoritilishi ularning din asosidagi muhim о 'rni va zamonaviy axloqning qanday ijtimoiy ahamiyatga ega ekanini ко ‘rsatadi.
Ushbu maqolada hadis to ‘plamlarida axloq va tarbiyaga oid terminlar, tushunchalar lug ‘aviy va istilohiy tahlili qilingan.20-293813018-05-2026 -
ABU HAFS NASAFIY TAFSIRIDA QUR’ON VA UNING INSON KAMOLOTI HAMDA JAMIYAT BARQARORLIGIGA TA’SIRI
Ahrorxon ABDURASHIDOV (Muallif)Mazkur maqolada Movarounnahr tafsir maktabining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Abu Hafs Umar ibn Muhammad an-Nasafiyning merosida Qur’oni karimning inson kamoloti hamda jamiyat barqarorligiga ta’siri masalasi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi Abu Hafs Nasafiy tafsirida Qur’on oyatlarining insonni ma’naviy, axloqiy va ruhiy jihatdan tarbiyalashdagi o‘rni hamda jamiyatda ijtimoiy adolat, hamjihatlik va barqarorlikni ta’minlashga doir qarashlarini aniqlashdan iborat. Shuningdek, maqolada mufassirning oyatlarni sharhlash metodologiyasi, uning aqidaviy va axloqiy qarashlari, Qur’on ta’limotlarini inson hayoti bilan bog‘lash uslubi hamda tafsirga oid merosining ilmiy ahamiyati yoritilgan.
Tadqiqot jarayonida tarixiy-qiyosiy, tahliliy-sintetik, tavsifiy, matnshunoslik va germenevtik metodlardan foydalanilgan. Abu Hafs Nasafiyning “At-Taysir fit-tafsir” asarida keltirilgan oyatlar tahlili asosida uning inson kamoloti, axloqiy tarbiya, sabr, shukr, taqvo, adolat va ijtimoiy mas’uliyat haqidagi qarashlari o‘rganilgan. Shuningdek, Qur’onda zikr qilingan tarixiy qavmlar misolida jamiyatlarning yuksalishi va tanazzuliga sabab bo‘luvchi omillar tafsiriy manbalar asosida tahlil qilingan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Abu Hafs Nasafiy tafsirida Qur’on insonni komillikka yetaklovchi asosiy ma’naviy manba sifatida talqin qilingan. Mufassirga ko‘ra, insonning haqiqiy kamoloti iymon va ezgu amallar uyg‘unligi orqali shakllanadi. Adolat, halollik, mas’uliyat va taqvo jamiyat barqarorligini ta’minlovchi muhim omillar sifatida baholanadi. Nasafiy tarixiy voqealar va qavmlar misolida ma’naviy qadriyatlardan uzoqlashish jamiyat tanazzuliga olib kelishini asoslaydi. Xulosa qilib aytganda, alloma tafsirida Qur’on inson tarbiyasi, ma’naviy yuksalish va jamiyat taraqqiyotining muhim manbai sifatida namoyon bo‘ladi. Mazkur tadqiqot Abu Hafs Nasafiy tafsirining ilmiy ahamiyatini yoritish bilan birga, uning zamonaviy ijtimoiy-ma’naviy jarayonlar uchun ham dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
27-34180914-10-2026 -
XOJA AHROR – KISHILAR OʻRTASIDA TINCHLIK VA HAMJIHATLIK TARAFDORI
Nematullo MUKHAMEDOV (Muallif)Maqolada Xoja Ahrorning (XV asr) Naqshbandiya tariqatining yetakchisi sifatidagi faoliyati, xususan, oddiy odamlarning hayoti haqida qayg‘urish (ularga yer berish, undiriladigan soliqlarni kamaytirish), temuriylar o‘rtasidagi janjalda yarashtirish, va boshqalar.
Xoja Axror Naqshbandiya tariqatining ko‘zga ko‘ringan rahnamolaridan biri, shuningdek, eng yirik siyosiy arbob va o‘z davrining eng katta boyliklaridan birining sohibi bo‘lgan. Uning nomi Naqshbandiya tariqatining siyosiy-iqtisodiy faoliyatining faollashishi va mafkurasining Markaziy Osiyo chegaralaridan tashqariga tarqalishi bilan chambarchas bog'liq.
Xoja Ubaydulla Ahror XV asrning buyuk siymolaridan biri, naqshbandiya tariqatining ko‘zga ko‘ringan murshidi, o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va mafkuraviy hayotida katta iz qoldirgan. Bu davrda uning shuhrati nafaqat Movaraunnahrda, balki keng geografik mintaqada, jumladan, Xorazm, Dashti Qipchoq, Xuroson va Hindistonda ham tarqaldi. Temuriylar hukmdorlari Sulton Abu Said Mirzo va uning o‘g‘li Sulton Ahmad Mirzo o‘rtasida Hoji Ahrorning obro‘-e’tibori shu qadar baland bo‘lganki, ular o‘z murshidlari maslahatidan foydalanmasdan biron-bir masalani hal qilishga shoshilmasdilar.
Xoja Ahror valiy XV asrning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy hayotida katta iz qoldirgan, naqshbandiylik tariqatining yirik namoyandasi va nazariyotchisi bo‘lgan aziz siymolardan biridir. O‘sha davrning olimu ulamolari, adiblari Fazlulloh Abullays Samarqandiy, Sa’diddin Koshg‘ariy, Sayid Qosim Anvor, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqalar Xoja Ahrorni «Ka’bai maqsud» (murodlar ka’basi), «Murshidi ofoq» (yorug‘lik yo‘lini ko‘rsatuvchi pir, ustoz) deb e’tirof etganlar, unga bag‘ishlab, she’rlar, dostonlar, risola va boshqa asarlar yozganlar.
Ushbu maqolada naqshbandiya tariqatining yirik siymosi Xoja Ubaydullo Ahror (1404-1491) hayoti va faoliyati o‘rta asr manbalari asosida tadqiq etilgan. Xoja Ahrorning tinchliksevarlik faoliyati hamda kishilar o‘rtasida mehr-oqibat, halollik, saxovat, yaxshilik kabi qadriyatlarni targ‘ib qilgani tahlil etilgan.
4-103112115-07-2026
