Jild 8 № 1 (2025)
Maqolalar
МАНТИҚ ИЛМИНИНГ ФАН СИФАТИДА ЗАРУРАТИ
Annotatsiya. Mazkur maqolada mantiq i/mining shakllanishi va uning islom dunyosida tutgan о ‘rni tahlil qilinadi. Mantiq to'g'rifikr yuritish qonun-qoidalarini o'rganadigan ilm sohasi sifatida qadimgi yunon faylasufi Aristoteldan boshlab rivojlantirilgan bo'lsa-da, Abbosiylar davrida musulmon о I im lari tomonidan kengo'rganilib, ilmiy tizimgasolingan. MaqoladaAbo Nasr Forobiy, Ibn Sino, Imom G'azzoliy, Ibn Rushd kabi mashhur mutafakkb laming mantiq ilmi haqidagi qarashlari va asarlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Ubaydulloh ibn Mas'udning "Ta'dilul-ulum” asarida mantiq ilmi bo'yicha ilgari surilgan nazariyalar о ‘rganiladi.
“AL-MUSTAQSO FI-L-AMSOL” – ARAB MAQOLLARI XAZINASI
Mazkur maqola Mahmud az-Zamaxshariyning mashhur asari "al-Mustaqso fi-l-amsol’ning umumiy mazmuni, tuzilishi va unda keltirilgan maqollar miqdori haqida ma ’lumot beradi. Asar qadimiy arab adabiyotida keng tarqalgan maqollarni о 'zida jamlab, ularning semantik va stilistik jihatlarini ochib beradi. Maqolada Zamaxshariyning asarni yozish maqsadi, maqollarning boblarga taqsimlanish tartibi masalatari yoritilgan. Shuningdek, maqolada "al-Mustaqsofi-l-Amsol" asarining hozirga qadar saqlanib qolgan qo ‘lyozmalari haqida batafsil ma 'lumot beriladi.
AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA TARMOQDAGI NOQONUNIY HARAKATLARNI ANIQLASH ALGORITMLARI
Ushhu maqolada axborot xavfsizligini ta'minlashda tarmoqdagi noqonuniy harakatlarni aniqlash algoritmlari keltirib о ‘tilgan. Hozirgi vaqtda xech qaysi davlatni iqtisodiy va ijtimoiy sohalarini rivojlanishini zamonaviy axborot texnologiyalarisiz tasavvur qilib bo ‘Imaydi. Shu sababdan butun dunyoda axborotga bo'lgan talab va extiyoj ham kun say in ortib bormoqda. Ayniqsa, axborot texnologiyalarining rivojlanib borishi ma lumotlar xajmining ortib borishiga sabab bo'lmoqda. Bu esa o'z navbatida axborotga boshqacha baho berish, ya 'ni unga kontent sifatida qarash va yangicha munosabatlarni yuzaga keltirish va shu qatori axborotlarga bolladigan noqonuniy hujumlarni aniqlashni talab etadi. Keltirib o'tilgan algoritmlardagi kiruvchi filtrlar tarmoq xavfsizligini oshiradi va trafik oqimini boshqarish uchun xavfsizlikni rejalashtirishda yordam beradi. Ular faqat xavfsiz va ishonchli tarmoqlarga. xostlarga yoki avtonom tizimlarga xavfsiz larmoqqa kirish imkonini beradi, trafikni cheklash va muayyan port, xizmat, server yoki tarmoqni boshqaradigan qoidalar va siyosatlarni aniqlash uchun marshrutizatorlardan foydalanadi.
TA ‘LIMDA SUN‘IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Maqolada raqamli texnologiyalar, sun'iy intellekt tizimlari, ta'limda sun’iy intellekt tizimlardan foydalanish, ta 'Um tizimi vostilari, sun 'iy intellekt tizimlarini ustunliklari, raqamli platformalar, ularda foydalanish, ta 'limda sun 'iy intellekt (SI)ni qo 'Hash у о 'nalishlari, oliy о 'qiiv yurt ini boshqarishda, о 'quv jarayonida raqamli texnologiyalaridan foydalanish, sun 'iy intellekt tizimlaridan foydalanish bo 'yicha texnologik echimlar, shuningdek, virtual repetitorlar haqida tushuncha berilgan.
SHAHRISTONIYNING “AL- MILAL VA-N-NIHAL” ASARI MUQADDIMALARINING XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada dinlar tarixini о ‘rganish va ularni tasniflashda о ‘ziga xos yondashuv yaratgan Abul Fath Shahristoniy “al-Milal va-n-nihal” asari muqaddimalarining о‘ziga xos ji hat lari o'rganilgan. Asar muqaddimalarida keltirilgan uslublarning dinlarni tasniflashdagi ahamiyati, ularning ihniy obyektivlikka asoslanganligi tahlil qilingan. Bundan tashqari, maqoladan muallifning qisqa tarjimayi holi va ilmiy merosi haqidagi ha ’zi ma lumotlar ham joy olgan.
XI-XII АСРЛАР МУСУЛМОН ОЛИМЛАРИНИНГ ҚИЁСИЙ ДИНШУНОСЛИККА ОИД ИЛМИЙ МЕРОСЛАРИ
Динлар тарихи, улар билан боглиқ жараёнлар, диннинг инсон ҳаётининг турли жабҳалари билан ўзаро таъсирини ўрганадиган фан «Диншунослик» деб аталади. Диншунослик ҳам барча ижтимоий фанлар каби ўз тадқиқот объектига эга. У диннинг пайдо бўлиши, ижтимоий аҳамияти ва жамиятдаги ролини ўрганиш билан бирга диний эътиқодларнинг пайдо бўлиши ва ривожланишини, жамият тараққиётидаги эволюциясини илмий жиҳатдан ўрганади. У гибу мақолада XI-XII асрларда мусулмон дунёсида яшаган алломаларнинг илоҳиёт, диншуносликка оид асарлари ҳақида маълумотлар берилган. Мақолада Беруний ва Ибн Ҳазмдан аввал ҳам бу соҳада китоб ёзган олимлар ҳақида сўз боради.
TALABA YOSHLARNING SIYOSIY IJTIMOIYLASHUV BOSQINCHILARI, TUZILISHI VA MAZMUNINI BELGILOVCHI ILMIY TUSHUNCHALAR TIZIMI
Maqolada talabalarning siyosiy ijtimoiylashuvi bosqichlari, tuzilishi va mazmunini belgilaydigan ilmiy tushunchalar tizimi ко ‘rib chiqiladi. Siyosiy sotsializatsiyaning asosiy bosqichlarini tahlil qilishga alohida e’tibor qaratiladi: asosiy siyosiy tushunchalar, qadriyatlar va me’yorlarni o'zlashtirish bilan bog'liq bo'lgan birlamchi sotsializatsiya, shuningdek, tanqidiy fikrlash, shaxsiy siyosiy pozitsiyalarni rivojlantirish bilan tavsiflangan ikkilamchi sotsializatsiya. va siyosiy jarayonlarda ongli ravishda ishtirok etish qobiliyati.
POSTSOVET ROSSIYADA ISLOM TA`LIMI XUSUSIYATLARI
Maqolada Sovet Ittifoqi parchaian is hi va undan keying! davrda Rossiyada diniy hayotdagi uyg 'onish bilan taalluqli ravishda islom ta 'limining shakllanishi va rivojlanishi jarayonlarining ayrim jihatlari ко’rib chiqiladi. Bu mamlakatning diniy ta 'Um tizimidagi zamonaviy tendentsiyalar va ijtimoiy muammolar ta sirida yuz bergan о ‘zgarishlar tahlil qilinadi.
“AS-SIHOHU-S-SITTA” HADIS TO‘PLAMLARIDAGI FITNALAR BOBLARINING MANBASHUBOSLIK TAHLILI VA UNING AHAMIYATI
Ushbu maqolada "as-Sihohu-s-sitta" hadis to 'plandarida keltirilgan Fitna boblari chuqur tahlil qilinib, ularning ijtimoiy va axloqiy barqarorldmi ta minlashdagi о ‘mi о ‘rganilgan. Fitna. nafaqat diniy nizolar, balki ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy masalalarda ham yuzaga keladigan murakkabliklar bilan bog ‘liq bo 'lgan hodisa sifatida ко ‘rib chiqilgan. /mom Buxoriy, /тот Muslim, /тот Termiziy va boshqa hadis olimlarining Fitna boblariga kiritgan hadislarining ahamiyati ochib berilgan. Maqola Fitna boblarining diniy va axloqiy hayotga ta 'sirini о ‘rganish istagida bo'lgan tadqiqotchilar va talabalar uchun muhim manba ho ‘lib xizmat qiladi.
ИМОМ ДОРИМИЙ ИЛМИЙ ФАОЛИЯТИ ХУСУСИДА
Мазкур мақолада ислам илмида чуқур из цолдирган Самарқандлик машҳур муҳаддис Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон Доримийнинг ҳаёти ва илмий фаолияти ўрганилган. Муаллиф унинг ҳадис илмидаги ўрнини, ровиилар ишончлилиги ҳақидаги фикрларини ҳамда ёзган асарлари, хусусан, “Сунан” асарининг аҳамиятини таҳлил қилади. Шунингдек, имомнинг тақводорлиги, ҳофизлиги ва қози сифатидаги фаолияти ҳақидаги маълумотлар тақдим этилган.
XXI ASRDA CHET TILLARINI O‘RGANISHNING AHAMIYATI VA SAMARALI O‘QITISH USULLARI
Ushbu maqolada til <> ‘rganishning bugungi kundagi ahamiyati va texnologiyalar asrida yoshlarga zamonaviy usul va metodlarni qo ‘Hagan holda chet tilini о ‘rgatish haqida so ‘z yuritiladi. Shuningdek, maqolada eng ommalashib borayotgan onlayn platformalar hamda ulaming qanday imkoniyatlarga ega ekanligi haqida ham ma 'lumotlar keltirib о 'tildi. Shu bilan birga, yurtimizda so ‘nggi yillarda til о ‘tganishga qaratilgan e ’ti horning sezilarli darajada oshganligi bir neehta misollar orqali hikoya qiUnadi.
ИБН АБДУЛҲАКАМ ВА УНИНГ “ФУТУҲИ МИСР ВА АХБОРУҲО” АСАРИ
Мақолада IX асрда аббосийлар халифалигига қарашли бўлган Мисрда яшаб, ижод этган Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Абдулҳакамнинг ҳаёти, асарлари, машҳур тарихчиларнингу ҳақидаги фикрлари шу давр манбалари ва илмий адабиётлар асосида ёритилган. Шунингдек, ибн Абдулҳакамнинг "Футуҳи Миер в а ахборуҳо” (“Миернинг фатҳ этилиши ва унинг хабарлари ”) номли асарининг мазмуни, таркибий тузилиши, илмий аҳамияти ҳақида тўхталиб ўтилган. Ушбу нодир асарнинг ҳозирги кунда мавжуд қўлёзма нусхалари ва замонавий нашрлари тўгрисида маълумотлар келтирилган.
NAVOIYDAN ILHOMLANGAN
Ushbu maqolada navoiyshnnos olim Suyuma Ganiyevaning adabiyot, sharqshtmoslik, manbashunoslik va tekstologiya sohalaridagi ilmiy faoliyati va hayoti haqida so ‘z yuritilgan. Shuningdek, maqolada lining xorijlik olimlar bilan hamkorligi, xorijda nashr etilgan asarlari va adabiy yutuqlari haqida so ‘z yuritiladi. ular nafaqat mamlakatimizda, balki xorijda ham yuqori baholangan va tan olingan.
FORS TILINI O‘QITISHDA TEXNOLOGIYANING ROLI: TILNI O‘RGANISH DASTURLARI, INTERFAOL ONLAYN O‘QUV PLATFORMALARI
Ushbu maqoladafors til ini о ‘qitishda zamonaviy texnologiyalar, xususan, tilni o'rganish dasturlari va interfaol onlayn platformalarning ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada texnologik vositalarning til о ‘rganish jarayonidagi samaradorligi, afzalliklari va cheklovlari muhokama qilinib, ularni ta limjarayoniga integratsiya qilish masalalari ко ‘rib chiqiladi.
IMOM BUXORIYNING “SAHIHUL BUXORIY” ASARIDA FITNALAR BOBINING BUGUNGI ZAMON UCHUN AHAMIYATI
Maqolada I mom Buxoriy asaridagi "Fitnalar" bobining mazmuni va uning bugungi zamon uchun ahamiyati tahlil qilinadi. Fitna tushunchasi Qur 'on va Hadisdagi yoritilishi asosida о 'rganilib.fitnalarning oldini olish yo ’llari sharhlangan. Shuningdek, Islam olamining mashhur olimlari.jumladan, Abu Mansur Moturudiy. Mahmud Zamaxshariy va Muhammad ibn Ismail al-Buxoriylarning qarashlari bayon etilgan. Maqolada "Fitnalar '' bobidagi hadislarning zamonaviy jamiyatdagi ijlimoiy va axloqiy barqarorlikni saqlashdagi о rni xususida fikr yuritiladi.
ИСЛОМ ҲУҚУҚИДА ИЖАРА ШАРТНОМАСИНИ ТУГАТИШНИНГ ФИҚҲИЙ АСОСЛАРИ
Ушбу мақолада целом ҳуқуқида ижара шартномасининг муддатидан олдин тугатилишининг фиқуии асослари, жумладан, шартнома учун белгиланган муддатнинг тугаши, томонлардан бири ёки ҳар иккисининг талаби, шартнома тузишга олиб келган омилнинг мажуд бўлмаслиги, ижарага олинган нарсанинг иўқ бўлиб кетиши, томонлардан бирининг вафот этиши, ижарага олинган нарсага фоидаланиб бўлмайдиган даражада аиб етиши, бошқа узрли сабабларга кўра, қозининг қарори асосида бекор қилиниши каби мавзулар муҳокама қилинган.
ЎРТА АСР МАРКАЗИЙ ОСИЁ БОШҚАРУВИГА ОИД МАНБАЛАР ТАҲЛИЛИ
Мақолада IX-XII асрларда Марказий Осиёда ҳукм сурган сомонийлар, газнавийлар, қорахониилар, салжуқиилар ва хоразмшоҳлар каби давлатларининг тарихи, маданияти, дини, ҳукмдорлари, ижтимоий ва иқтисодий ҳолати, бошқарув тизими, пул-молия сиёсати, хирож йигими ва бошқа масалалар ҳақидаги қимматли маълумотлар берувчи бирламчи манбаларнинг ёзилиш тарихи, услуби, мазмуни, кўлёзмалари, таржималари ва замонавий нашрларининг манбашунослик таҳлили амалга оширилган.
ТУРКИСТОН ИСЛОМ ОБИДАЛАРИ ТАРИХИ МАНБАЛАРДА
Янгиланаётган Ўзбекистонда олиб борилаётган диний-маърифий соҳага оид ислоҳотлар натижасида аждодлар яр ат г ан маданиятни ҳар томонлама чуқур ўрганиш ва таргиб этишга, уларнинг замом руҳига мое гояларидан ёш авлодни муносиб ворислар этиб тарбиялашга оид маданий-маънавий меросини тадқиқ этиш имконияти кенгайди.
SADRUSHSHARIA UBAYDULLOH IBN MAS’UD HAYOTI VA FAOLIYATI
Ushbu maqola Ubaydulloh ibn Mas’udning hayoti va ijodiga oid bo'lib, unda olimning dm yo 4i va islom olamida tutgan о ‘rni haqida ma lumotlar keltiriladi. Shu bilan birga, ushbu maqolada allomaning asarlari haqida ham qisqacha ma 'lumotlar beriladi.
MUHAMMAD ALI SOBUNIYNING ILMIY MEROSI
Ushbu maqolada ahli sunna va al-jamoaga mansub zamonaviy olimlardan biri bo ‘lishiga qaramay, islom olamining atoqli olimlari qatorida sanalib ulgurgan Muhammad Ali Sobuniyning ilmiy faoliyati, asarlari va ilmiy merosi tahlil qilingan. Shuningdek, Sobuniyning islom ilmlaridan eng ко 'р hissa qo ‘shgan sohasi bo ‘Igan tafsir ilmidagi uslublari uning eng mashhur tafsirlaridan foydalangan holda ochib berishga harakat qilingan.
BUYUK BRITANIYADA ISLOMSHUNOSLIK FANINING SHAKLLANISHI
Mazkur maqola Buyuk Britaniyada islomshunoslik fanining shakllanishi va tarixiy taraqqiyotiga bag'ishlangan. Tadqiqotda islomshunoslikning XVI-XVII asrlardagi dastlabki bosqichlari, XIX asrdagi mustamlakachilik davri hamda XX-XXI asrlardagi zamonaviy yo'nalishlarigacha bo ‘Igan jarayonlar ко ‘rib chiqiladi. Britaniyada arab till va madaniyatini о ‘rganishning boshlanishi, Oksford va Kembrij universitetlarida sharqshunoslik kafedralarining tashkil etilishi, taniqli olimlarning hissasi hamda akademik markazlarning roll batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada Britaniya va musulmon dunyosi o‘rtasidagi madaniy va ilmiy aloqalarning ahamiyati ко ‘rsatilib, islomshunoslikning metodologik yondashuvlari va tadqiqot yo ‘nalishlari о 'rganiladi.
ИСЛОМ МАНБАЛАРИДА ФАТВО ТУШУНЧАСИ ТАҲЛИЛИ ВА ТАЛҚИНИ
Ҳозирги кунда баъзи бир тоифа вакиллари томонидан айтилаётган фатволар мусулмонларни ислом динининг асл моҳияти, ҳақиқии соф таълимотдан узоқлашишга сабаб бўлмоқда. Пухта илы, салоҳият ва холислик каби фазилатларни шакллантир.май, ўзгаларга диний масалаларда фатво беришнинг оқибати яхшиликка олиб келмайди. Жамиятда инсонларнинг ҳамжиҳат бўлиб яшашларига ҳамда ўзаро бирдамлигига путур етказувчи иллатлардан халос бўлиш лозим. Мазкур мақолада фатвонинг асл моҳияти, унинг куринишлари ҳамда жамиятга таьсири ўрганилади. Мавзуга оид маълумотлар мусуллюн оламида маисҳур шахсларнинг асарларини тадқиқ қилиш нули билан келтирилади.
МАҲБУБИЙЛАР ОИЛАСИ ФАҚИҲЛАРИ
Бухорода кўплаб фақиҳлар фаолият олиб борган. Улар қолдирган асарлари ҳамда олиб борган фаолияти билан Ҳанафий фиқҳи ривожига улкан ҳисса қўшганлар. Бундай фақиҳлар ичида сулолавий фақиҳлар ҳам кўп бўлган. Масал ан Оли Моза, Ҳасирийлар, Ақилийлар ҳамда Маҳбубийлар оиласи бунга яққол мисол бўлади. Бу фақиҳлар сулолалари ичида Маҳбубийлар сулоласи катта аҳамиятга эга оила бўлган. Убаидуллоҳ ибн Иброҳим, Аҳ.мад ибн Убайдуллоҳ, Умар ибн Аҳмад, Маҳ.муд ибн Аҳмад, Убайдулло ибн Масъудлар сулоланинг кўзга кўринган вакиллари ҳисобланади. Улар фиқҳ илмига оида кўплаб қим.матли асарлар қолдирганлар.
ABU MANSUR MOTURIDIYNING XAVORIJLARGA QARSHI RADDIYALARI
Ushbu maqolada xavorijlar va ularning ta’limotlari, xato va noto‘g‘ri qarashlari shuningdek, imoni Moturidiy va ahli sunna nuqtai nazarlari tahlil qilingan. Xavorijlarning katta gunoh qilganlarni kqfbga chiqarishlari, ularning о ‘z amallarga haddan tashqari suyanishilari hamda Allohning rahniatini inker etishlariga qarshi imoni Moturidiyning javoblari borasida ma ’lumotlar kellirilgan. Shungdek, Qur ’oni karim va aqliy dalillar orqali ularni note ‘g'ri talqinlariga qarshi raddiylar bayon etilgan.
HUKM VA HIKMAT: SHARIAT VA HAQIQAT O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIKNING NAZARIY ASOSLARI
Annotatsiya. Ushbu maqola shariat va haqiqat о ‘rtasidagi bog ‘liqlikningnazariy asoslarini о ‘rganishga bag'ishlangan. Unda hnkm va hikmat tnshunchalari asosida shariat meyorlari va haqiqatni idrok qilish o'rtasidagi munosabatlar tahlil qilinadi. Maqola fiqh va tasavvnf ilmlari doirasida shariat va haqiqatni birlashtiruvchi tamoyillarni yoritishga qaratilgan. Mnallif.shariatning tashqi qoidalari bilan haqiqatning botiniy niohiyatini uyg ‘unlashtirish masalasiga e ’tibor qaratib, bn borada bir qancha olimlarning qarashlarini tahlil qiladi. Maqola shuningdek, hukmning inson manfaati va hikmat tamoyillariga asoslanishi, bn orqali haqiqatga yetishish yo ‘lidagi mnhim vosita ekanini asoslab beradi.
ТАҚДИР ТУШУНЧАСИ, УНГА БЎЛГАН МУНОСАБАТ ВА ИНСОНДАГИ ИХТИЁР ЭРКИНЛИГИ МАСАЛАСИ
Аннотация. Ушбумақолада тақдир тушунчаси борасидаги айрим файласуфлар фикрларини илмий ўрганиб қиёслаш ва шу асосда жамиятда тақдир ва инсон ихтиёр эркинлиги масаласи бўйича илмий хулосалар қилиш мақсад қилиб олинди. Тақдир борасида гап кетганда ҳамма нарса олдиндан илоҳий тарзда битиб қўйилган бўлса, инсонда ихтиёр эркинлиги йўцми; иккинчиси, инсон эркин бўлса, тақдир битиги нима? Бу саволларга айрим фалсафий мактаблар ва мутафаккирлар фикрини ўрганиш билан илмий хулосалар қилиш муҳим ва долзарбдир. Тақдир тушунчасининг бевосита диний таълимотдан экани ва жамиятда инсонлар дунёқарашига таъсири нуқтаи назаридан, айрим хулосалар диний матн ва жамиятда матҳурлик топган файласуф-адиблар фикри билан ҳам қиёсланди.
АБУ БАКР ЖАССОСНИНГ АҚИДАВИЙ ҚАРАШЛАРИ
Аннотация. Абу Бакр Жассос (ваф. 370/981 й.) қрлдирган илмий мерос ўзига хос аҳамиятга зга бўлиб, алл ома шахсий хислатлари, устозлардан олган ўгитлари, шогирдлар тарбияси ва ёзган фиқҳга оид қимматли асарлари билан ҳанафий мазҳаби ривожига салмоқли ҳисса қўшган.
Ушбу мақолада Абу Бакр Жассоснинг ақидавий қарашлари таҳлил қилинган. Алломанинг ақидавий қарашлари, шубҳасиз, ўзи ятаган давр муносабатидан келиб чиқиб, ақидага боглиқ турли ҳодисалар ва атроф муҳитдаги эътиқодий кураш ва жараёнлар натижасида шаклланган deutau мумкин. Llly билан бирга олимнинг ақидаси аҳли сунна вал жамоа тамоиилларидан ташқарига чиқмаганини алоҳида таъкидлаб ўтиш лозим.

