Mualliflar

  • Saidahmadkhon GAYBULLAYEV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/3/%25p

Kalit so‘zlar:

usulul fiqh mutakallimlar yo'nalishi fuqahlar yo'nalishi mutaaxirlar yo'nalishi qiyos nosih-mansux sad az-zoroi qozi (qozi) ashabu-t-tahrij.

Annotasiya

Мақолада ислом билимлари ривожланиб, бир неча мустақил соҳаларга бўлиниши натижасида ҳижрий II асрдан бошлаб мусулмон қонунчилиги – усул ал-фиқҳ ҳам алоҳида илм сифатида шаклланиб боргани ва мавзуларни таҳлил қилишда фарқли ёндашувлар юзага келгани тадқиқ қилинган.

Усулга оид илк асар ҳижрий II аср охирида Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофиъий томонидан ёзилган бўлса-да, шаръий матнларни тушуниш ва ундан амалий-ҳуқуқий ҳукмлар олишнинг муайян тартиби, қиёс, носих-мансух, саддуз-зароиъ каби қоидалари амалий ва назарий кўринишда мавжуд эди. Мазкур тартиб умумий тарзда саҳобаларга таълим берилган ва улар шогирдлари – тобеъинларга ўргатиб, амалиётда кўрсатиб беришган. Саҳобалар орасида саноқлилари Қуръон ва ҳадисдан ҳукм олишдек масъулиятли вазифани амалга оширар эдилар. Доктор Салоҳ Абулҳож қайд этишича, уларнинг сони 20 кишидан ортиқ эмас. Қуръон оятлари ва ҳадисларни маъносини билишнинг ўзи улардан ҳукм чиқариш учун етарли эмаслиги, улардан ҳукм чиқариш чуқур мантиқий таҳлил қилишга боғлиқ экани билан изоҳланади. Усул ал-фиқҳ мазкур мантиқий узвийликни ўргатувчи фан бўлиб, унинг қоидаларидан тўлиқ хабардор бўлиш, уларни бир бутунликда ўзаро таҳлил қила олиш малакасига эга бўлган саҳобалар энг ибратли даврда «фақиҳ саҳобалар» номи билан аталган.

Усул ал-фиқҳ илми ҳижрий IV-V (мил. Х-ХI) асргача ривожланиб, такомиллашиб борган ва унда бир-биридан фарқли асосларга эга иккита йўналиш шаклланган. Улар: Имом Шофиъийнинг усулий қарашлари асосида шаклланган ва калом илми уламолари томонидан ривожлантирилган –«мутакаллимлар йўналиши» (طريقة ,ҳамда Абу Ҳанифа томонидан асос солиниб (المتكلمҳижрий IV-V (мил. Х-ХI) асрда яшаган ҳанафий фақиҳлари томонидан шакллантирилган ва тартибга солинган – «фақиҳлар йўналиши» (طريقة الفقهاء). Кейинчалик, ҳижрий VII (мил. ХIII) асрга келиб мазкур икки йўналишнинг афзал томонларини бирлаштириш, орқали янги бир ёндашув – «мутааххирлар йўналиши» (طريقة المحققين) юзага келган.

Ушбу мақолада усул ал-фиқҳ илми тарихи, шаклланишига доир ёндашувлар тадқиқ қилинган ва қиёсий ўрганилган.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. as-Sadr, M. B. (2005(. Islamic jurisprudens. London: Oneworld publication.

2. Bardako‘g‘li, A. (2019(. Hanafi mezhebi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.Ислом ҳуқуқи Thе Light of Islam, 3-сон 2023 йилISSN 2181-9939 E-ISSN 2181-1091

3. Baxtiar, L. (2005(. Encyyclopedia of Islamic law. Chicago: ABC international group.

4. GANIYEV, A. THE ROLE OF CRAFTSMANSHIP AND CALLIGRAPHY IN ISLAMIC ART. THEORETICAL

5. Gaybullaev, S. (2022(. Historiography of the study of Fakhrul-Islam Pazdavi’s scientific legacy. ISJ Theoretical & Applied Science, 12 (116(, 1060-1063. https://dx.doi.org/10.15863/TAS.2022.12.116.86

6. Kof, I. (2012(. Usul al-fikh. Istanbul: Ministry of Diyanet.

7. Makdisi, G. (2004(. Religion, Law and Learning in classical islam. London: Oneworld publication.

8. Mukhamedov, Nematullo (2020( “ACTIVITIES OF SCHOLARS OF ISLAMIC LAW (FUQAHA( FROM SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION,” The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 3 , Article 1.Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/1 P. 4-15

10. Samatkhonovich, G. S. (2021(. Comments on fakhrul islam al-pazdavi’s” usul”. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(12(, 883-887. https://www.indianjournals.com/ijor.aspx?target=ijor:aca&volume=11&issue=12&article=143

11. Abulhoj, S. M. (2017(. al-Madxal al-mufassal ila fiqhil-hanafiy. Jordan: Dor al-fath.

12. ash-Shofi’iy, M. i. (1940(. ar-Risola. Caira: Matba’a Mustafo Halabi va avladuh.

13. G‘azzoliy, A. H. (2009(. At-Ta’rifot. Riyadh: Dar al-mihyon.

14. Jurjoniy, S. Sh. (1983(. Ta’rifot. Iskandaria: Markaz al-huda lid-dirasat.

15. Zaydon, A. (1996(. Al-Vajiyz fi usulil-fiqh. Beirut: Maktabatr-risala.

16. Zarqo, M. A. (2004(. Al-Madxal al-fiqhiy al-om. Damascus: Dar al-qalam.

17. Za’tariy, A. (1998(. Qiroa fi ilm maqosid ash-sharia. Riyadh: Maktaba ihya at-turos al-ilmiy.

18. Zuhayliy, D. V. (1999(. Al-Vajiz fi usul al-fiqh. Damascus: Dar al-fikr.

19. Ibrohim, M. (2015(. Usulul fiqh fi nasijih al-jadid. Medina: Maktaba dor az-zamon.

20. Ismoil, B. M. (1989(. Al-Jomi’ as-sahih. Beirut: Maktabatul-asriya.

21. K.Brokelman. (1989(. Tarixul adab al-arabi (T. VI(. (D. A. Najjor, Perev.( Caira, 289: Dor al-Ma’orif.

22. Maqdisiy, I. Q. (1998(. Ravzat an-nozir va janna al-munozir. Beirut: Muassasa ar-rayyon.

23. Tahonaviy, A. M. (1996(. Kashshof istilohot al-fuun val-ulum. Beirut: Maktaba an-noshirun.

24. Xuzariy, M. (1988(. Tarix at-tashriy’ al-islomiy. Beirut: Dar al-fikr.

25. Haydar, A. (2003(. Durar al-hukkam sharhu Majallatu-l-ahkam. Riyadh: Dor olamul kutub.

26. Shoshiy, N. A. (2003(. Usul ash-Shoshiy. Beirut: Dar al-kutib al-ilmiya.

27. Abdulaziz Bukhari. (1997(. Kashf al-asrar. Beirut: Dar al-kutib al-ilmiya.

28. Vahba Zuhayli. (1986(. Usul al-fiqh al-Islami. Damascus: Dar al-fikr.

29. Ibn as-Saati. (1998(. Badi an-nizom. Beirut: Mekka: Ummul Quro university.

30. Ali ibn Sultan. (2006(. Sharh al-Manar. Beirut: Dar as-sadr.

31. Alauddin as-Samarkandi. (1984(. Mizan al-Usul. Doha: Matbaa al-markazi.

32. Alauddin al-Lamishi. (1995(. Usul al-fiqh. Beirut: Dar al-garb.

33. Amir Padshah. (1999(. Taysir at-tahrir. Beirut: Dor al-kutib al-ilmiya.

34. Amir Muhammad. (2004(. Muzakkarot fi usul al-fiqh. Damascus: Dar al-ulum.

Муаллифнинг (муаллифоарнинг) энг кўп ўқилган мақолалари

Tegishli maqolalar

Sayyora TO‘YCHIYEVA, МАРКАЗИЙ ОСИЁ МУТАФАККИРЛАРИ ШАХС МАЪНАВИЯТИНИНГ ШАКЛЛАНИШИДА МИЛЛИЙ ВА УМУМИНСОНИЙ ҚАДРИЯТЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ ҲАҚИДА , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Nargiza SHOALIYEVA, СЎФИ ОЛЛОЁРНИНГ «МАСЛАК УЛ- МУТТАҚИН» АСАРИ ФОРС ВА ӮЗБЕК АДАБИЁТИДА , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Islom UBAYDULLAYEV, ALI AL-QARINING HAYOTI VA ILMIY MEROSI , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Matluba YULDASHEVA, MILLIY  MAFKURA –  JAMIYATNI MODERNIZATSIYALASH  JARAYONINING ASOSIY  POYDEVORI , Islom ziyosi: Jild 8 № 2 (2025)

Lazizakhon ALIDJANOVA, ИБН ХАЛДУН АСАРЛАРИДА ДИН ВА ЖАМИЯТ МАСАЛАСИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Akbar KAZAKBAYEV, ЧЕТ ТИЛЛАРНИ ЎҚИТИШ ХУСУСИЯТЛАРИ: МУАММО ВА УСУЛЛАР , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Avazbek GANIYEV, МАЛАЙЗИЯДАГИ МУСТАМЛАКА ДАВРИ ЗАКОТ ИНСТИТУТИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Abdurakhmon Anvarjon ogli TURSUNALIYEV, ABUL QOSIM SOID IBN AHMAD AL-ANDALUSIYNING “TABOQOT AL-UMAM” ASARIDA DINSHUNOSLIK MASALALARINING YORITILISHI , Islom ziyosi: Jild 9 № 3 (2026)

Nodir TALIPOV, ABDULQOHIR  JURJONIY VA  MUSTAFA G‘ALAYNIY ASARLARIDA  HARFLARNING NAZARIY VA  FUNKSIONAL TALQINI: QIYOSIY TAHLIL , Islom ziyosi: Jild 9 № 1 (2026)

Durbek RAKHIMDJANOV, Ziyoda YAKUBOVA, NAJMIDDIN  KUBRONING “TA’VILOT AN­NAJMIYA” ASARIDA  DOVUD PAYG‘AMBAR  OBRAZI:  GERMENEVTIK TAHLIL , Islom ziyosi: Jild 9 № 1 (2026)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.