DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/1/%25fKalit so‘zlar:
кроссмаданият траснформация инсон дин ахлоқ эътиқод қатъий императив муҳокама қобилияти амалий ақл априор ва апостериор билиш ахлоқий қонун ахлоқий бурчAnnotasiya
Мазкур мақолада Ғарб ва Шарқ олимларининг диний-фалсафий қарашларига кроссмаданият таъсири тадқиқ этилади. Шахслараро муносабатларда дин коммуникатив функцияни бажарган. У инсон дунёқарашининг асоси сифатида ўрганилади ва ўзини ҳар хил шаклларда намоён қилади. Яъни, чин эътиқод кўринишида ёки сохта уйдирмаларга асосланган қарашларда ўзини намоён қилади. Ғайритабиий идеал – коинотнинг яратувчисига муносабат ва ишонч ҳақиқий эътиқод қўйган диндорлар ва шунчаки дин вакиллари ўртасида ажралиб туради. Ғарб ва Шарқ даҳолари И. Кант, Ибн Рушдд, Газзали каби олимларнинг диний қарашлари ўзига хос бўлиб ушбу соҳадаги кўплаб фундаментал масалаларни англаб етишда алоҳида аҳамият касб этади. Илмий билишда инсон ақли устуворлик қилади, юқоридаги олимлар уни диний билишда ҳам устувор деб билади. Эҳтимол шу сабабли ҳам уларнинг таълимотлари ўзига хос ва бугунги кунгача дунё илмий ҳамжамиятини жалб қилиб келмоқдалар. Яратувчининг дунёни бино қилишдаги принципи, унинг содир бўлаётган воқеаларга алоқаси, яхшилик ва ёмон лик, инсон тақдири ва бошқа кўплаб масалалар ҳақида фикр-мулоҳаза юритади. Хусусан, Кант бу ҳодисаларнинг моҳиятини тушуниш учун, мумкин бўлган тажрибадан четга чиқиш керак, деб ҳисоблайди.
Юқоридаги олимлар фикрича, ақл – дин ва диндорликнинг асосий омили, у трансдентент оламни билиш назариясида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. АҚЛ тушуниш, ўйлаш мумкин бўлган ҳамма нарсани тизимга бирлаштириш, тизимлаштириш қобилияти ҳамдир. Хусусан, Кант ақл “тизимли билимларни” амалга оширишга интилади, деб ҳисоблайди. Диннинг мақсади ва маъноси фақат ақл тизимида аниқланади, бу онгли мавжудод билиш қобилиятига қўйиладиган асосий талаб ҳисобланади. Шарқ олимларининг бу борада диний фалсафий қарашлари қандай бўлган, ўзига хослиги нимада? Мазкур мақолада ушбу масала фалсафий жиҳатдан қиёсий таҳлил қилинади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Afasijev M.N. Estetika Kanta. – M.: Nauka, 1975.
2. Asmus V.F. Nemetskaya estetika XVIII veka. M., 1962.
3. Kant I. Prolegomenы ko vsyakoy buduщey metafizike, moguщey poyavitsya kak nauka. // Traktatы. – SPb.: Nauka (Seriya «Slovo o suщem»). – 2006. – S. 237.
4. Kant I. Kritika sposobnosti sujdeniya. M.: Choro, 1998.
5. Kant I. Religiya v predelax tolko razuma. M.: Choro, 1998.
6. Vindelband V. K stoletnemu yubileyu Kanta [Elektronnыy resurs] Sankt-Peterburgskiy gosudarstvennыy universitet. Elektronnaya bibliotekaURL:http://philosophy.pu.ru/userfiles/library/Fokin/Vindelband_Kant.doc (data obraщeniya: 18.12.2010).
7. Uzlaner D.A. Postsekulyarnoye: pyat syujetov. 2012. URL: http://www.isras.ru/abstract_bank_congress4/790.pdf (data obraщeniya: 02.06.2016). Uzlaner D.A. Postsekulyarnoe: pyat’ syuzhetov [Post-secular: five stories]. 2012. Available at: http://www.isras.ru/abstract_bank_congress4/790.pdf (date of application 02.06.2016). (in Russian).
8. Sultonov, Asliddin (2019) “THE NEW PHILOSOPHICAL PARADIGM OF CULTURAL DEVELOPMENT,” The Light of Islam: Vol. 2019 : Iss. 4 , Article 25. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/25.
9. Arastu. Poetika (Nafis san’atlar haqida), Axloqi kabir (Katta axloq kitobi), Ritorika (Xitoba). – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. -351 b.
10. Arzimatova I. Estetik madaniyat. – Toshkent: Fan, 2007. -45 b.
11. Aristotel. Sochineniya v 4 tomax. T.4. – Moskva: Mыsl, 1978. -687 s.
12. Asqarov A. O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – Toshkent: Universitet, 2007. -339 b.
13. Abdullayev M. Esteticheskaya kultura. – Toshkent: Fan, 1991.
14. Abu RayhonBeruniy. Tanlanganasarlar. -Toshkent: Fan, 1991. -404 b.
15. Abu Homid G‘azzoliy. Ihyou ulum id–din. Muhabbat, shavq, uns va rizo kitobi. Toshkent: “Movarounnahr”, 2005. –B.13.
16. Abdulla Sher. Estetika. – Toshkent: O‘zbekiston, 2014.
17. Afasijev M.N. Estetika Kanta. – Moskva: Nauka, 1975.
18. Asmus V.F. Nemetskaya estetika XVIII veka. Moskva: Nauka, 1989.
19. Asmus V. F. Kant . — Moskva: Vыsshaya shkola, 2005. – 439 s.
20. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. Toshkent, 2011. –B.69.
21. Abdulla Sher, Bahodir Husanov. Axloq va nafosat falsafasi. Toshkent,2008. – B.141.
22. Aristotel. Etika. Estetika. Poetika. AST.: 2011. – 1280s.
23. Aldanov M.A. Chertov most. Devyatoye termidora: Romanы/ Seriya: Kolleksiya istoricheskix romanov). – Minsk: Vecher, 2010. – 640 s.
24. Al–Gazali. Izbavlyayuщiy ot zablujdeniya. V kn.: Antologiya mirovoy filosofii.T 1. S.748.
25. Apel Karl-Otto. Transformatsiya filosofii. Moskva:Logos, 2001. 344s.
26. Axmad Muhammad Mubashshir. Islom hazorasi. Toshkent: Movorounnahr. 2004.

