DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/1/46-56Kalit so‘zlar:
диний эркинликлар инсон ҳуқуқлари виждон эркинлиги диний ташкилотлар диний эътиқод диний таълим диндорлар БМТ Ҳаракатлар стратегияси диний бағрикенглик диний экстремизм “қора рўйхат” АҚШ Давлат департаменти.Annotasiya
Мақолада Марказий Осиёда диний эркинлик ва қарашлар, уларнинг ривожланишига ҳамда мустақилликнинг дастлабки йилларидаги диний сиёсатга қисқа назар ташланиб, сўнгги йиллларда мамлакатимизда олиб борилган ислоҳотлар Ўзбекистон жамияти ҳаётининг барча жабҳаларига, шу жумладан, диний эркинликларни таъминлаш соҳасига ҳам ўзининг ижобий таъсирини ўтказгани, хусусан, ушбу йўналишдаги асосий вазифалар 2017-2021 йилларда Ўзбекистонни ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида аниқ акс эттирилгани, мамлакатда диний соҳада бошланган ислоҳотлар, аввало, диний эркинлик учун шароит яратишга, фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилгани хусусида сўз боради.
Муаллиф фикрига кўра, ўзгаришлар эътиқод эркинлигига оид конституцион ҳуқуқларни амалга ошириш учун қулай ташкилий-ҳуқуқий шароитларни яратди, диний ташкилотлар фаолияти эркинлигининг ҳуқуқий кафолатлари сезиларли даражада мустаҳкамланди. Хусусан, 2020 йил июнь ойида Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикасининг миллий стратегияси тасдиқланди ва унда мамлакатда виждон эркинлигини таъминлашнинг ҳуқуқий механизмлари такомиллаштирилиши назарда тутилди. 2021 йилнинг июль ойида эса Янги таҳрирдаги «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилинди.
Мақолада таъкидланишича, 2017 йилнинг октябрь ойида БМТнинг Инсон ҳуқуқлари Кенгашининг Дин ва эътиқод эркинлиги масаласи бўйича махсус маърузачиси А.Шаҳид 15 йил давомида Ўзбекистонга илк бор ташриф буюриши ва мазкур ташриф якунлари доирасида билдирилган 12 та тавсия асосида Ўзбекистон Республикаси парламенти томонидан эътиқод эркинлигини таъминлаш бўйича “Йўл харитаси” тасдиқлангани бу борадаги ислоҳотлар ортга қайтмас тус олганидан далолат бермоқда.
Шунингдек, муаллиф 2020 йилнинг октябрь ойида Ўзбекистон Республикаси БМТ тизимидаги энг нуфузли ҳукуматлараро органлардан бирига – Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгашига аъзо сифатида сайланди ва 2021-2023 йиллар даврида ушбу тузилма фаолиятида фаол қатнашиб келаётганига, 2020 йилнинг декабрь ойида эса АҚШ Давлат департаменти халқаро диний эркинликлар бўйича ўзининг матбуот учун баёнотида “сўнгги бир йил ичида Ўзбекистоннинг эришган муҳим, аниқ ютуқлари асосида диний эркинлик бўйича “махсус кузатувдаги давлатлар рўйхати”дан чиқарилганига эътибор қаратмоқда.
Муаллиф фикрига кўра, бу борадаги ишлар 2022-2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида ҳам 74- мақсад сифатида жамиятда миллатлараро тотувлик ва динлараро бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлаш ва кенгайтириш вазифасида акс этгани диний эркинликларни таъминлаш масаласи ҳукумат кун тартибидан чиқмаганини кўрсатмоқда.
Шу билан бирга, ушбу қисқа давр ичида диний эркинликларни таъминлаш соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар натижаларини чуқур таҳлил қилиш ҳамда уларнинг мазмун-моҳиятини очиб бериш ва кенг жамоатчиликка етказиш бугунги кунда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. (2021 yil 05-07). From O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi: https://lex.uz/docs/5491534.
2. «Isxod boevikov iz Sirii ne reshaet problemu terrorizma, zayavil Mirzieev». (2017). From РИА "Новости": https://ria.ru/20171207/1510457248.html
3. «Mehr-5» operatsiyasi: 93 nafar o‘zbekistonlik Suriyadan olib kelindi. (2021). From https://www.gazeta.uz/uz/2021/04/30/mehr/
4. Brownback, S. (2018). Религиозная свобода: уроки истории для современного мира. From Ofitsialnыy sayt posolstva SShA v Respubliki Uzbekistan: https://uz.usembassy.gov/ru/religious-freedom-the-lessons-of-history-for-a-modern-world-ru/
5. Nadine Maenza, Nury Turkel. (2022). 2022 Annual Report Full Version United States Commission on International Religious Freedom. From website the United States Commission on International Religious Freedom: https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2022%20Annual%20Report.pdf.
6. Nematullo Mukhamedov & Nurulloh Turambetov (2021). The origins of religious tolerance in Central Asia. International journal of social science & interdisciplinary research ISSN:2277-3630 Impact Factor: 7.429,10 (12), 68-73.Retrieved from https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/view/105
7. Pompeo, M. (2020). State Department Removes Uzbekistan from “Special Watch List” for Religious Freedom Violations. From https://globalengage.org/: https://globalengage.org/updates/view/state-department-removes-uzbekistan-from-special-watch-list-for-religious-freedom-violations
8. Roth, K. (2018). World Report 2018: The Pushback Against the Populist Challenge. From https://www.hrw.org: https://www.hrw.org/ru/world-report/2018/country-chapters/313738
9. S. Frederick Starr and Svante E. Cornell. (2018). "Uzbekistan: A New Model for Reform in the Muslim World?". Washington DC.
10. State, t. U. (2020). 2020 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan. From website the U.S. Department of State: https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/
11. State, t. U. (2021). 2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan. From website the U.S. Department of State: https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/
12. T.Akhmedov. (2021 йил 03-06). Uzbekistan is adapting counterterrorism strategy to modern threats. From https://www.eureporter.co: https://www.eureporter.co/world/uzbekistan/2021/06/03/uzbekistan-is-adapting-counterterrorism-strategy-to-modern-threats/
13. Tony Perkins, Gayle Manchin, Nadine Maenza. (2020). 2020 Annual Report United States Commission on International Religious Freedom. From website the United States Commission on International Religious Freedom: https://www.uscirf.gov/publications/2020-annual-report
14. Yeniseyev, M. (2018). Uzbekistanis view extremism as main threat to Central Asia. From https://central.asia-news.com: https://central.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_ca/features/2018/03/01/feature-02
15. BMT Bosh Assambleyasi O‘zbekiston ishlab chiqqan rezolyusiyani qabul qildi. (2018 yil 13-12). From https://www.gazeta.uz: https://www.gazeta.uz/uz/2018/12/13/bmt-rezolyutsiya/
16. Din ishlar bo‘yicha qo‘mitaning 2022 yilda amalga oshirgan ishlari sarhisobi. (2023). From Дин ишлар бўйича қўмитанинг расмий веб-сайти: https://religions.uz/news/detail?id=1809
17. Diniy ta’lim borasida batafsil ma’lumotga egamizmi? (2021). From Din ishlar bo‘yicha qo‘mitaning rasmiy veb-sayti: https://religions.uz/news/detail?id=1570
18. Diniy erkinlik sohasidagi o‘zgarishlar — mamlakatda amalga oshirilayotgan siyosiy-huquqiy islohotlarning muhim qismi. (2020 yil 21-05). From Халқ сўзи газетаси расмий веб-сайти: https://xs.uz/uzkr/post/dinij-erkinlik-sohasidagi-ozgarishlar-mamlakatda-amalga-oshirilayotgan-siyosij-huquqij-islohotlarning-muhim-qismi
19. Diniy erkinliklar sarhadi qaerda? (2022). From https://anhor.uz: https://anhor.uz/uz/news/dinij-jerkinliklar-sar-adi-aerda/
20. Jadidlarning g‘oyaviy asoslari, yutuq va xatolari. (2022). From https://www.uzanalytics.com/tarix/10076/.
21. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi. (2013). From https://constitution.uz: https://constitution.uz/uz/pages/humanrights
22. Markaziy Osiyoda dinlar tarixi va diniy bag‘rikenglik. (2021). From https://bugun.uz/2021/11/12/markaziy-osiyoda-dinlar-tarixi-va-diniy-bagrikenglik/
23. Rezolyusiya Soveta bezopasnosti OON №2396. (2017). From Ofitsialnыy sayt OON: https://www.un.org/securitycouncil/ru/content/sres23962017
24. Saidov, A. (2019). Diniy jamoatlar va muayyan e’tiqodlarga amal qiladigan jamoatlarning huquq sub’ektiligiga doir rahbariy prinsiplar. (G‘. Mirzo, Trans.) Varshava: Poligrfaus Jacek Adamiak.
25. SMTI eksperti: Xalqaro konferensiyani o‘tkazishdan mintaqa mamlakatlari manfaatdor. (2020). From https://kun.uz: https://kun.uz/news/2020/09/24/smti-eksperti-xalqaro-konferensiyani-otkazishdan-mintaqa-mamlakatlari-manfaatdor
26. T.Axmedov. (2020 yil 08-12). AQSh O‘zbekistondagi diniy erkinliklarni ta’minlash bo‘yicha islohotlarni tan oldi. From xabar.uz: http://m.xabar.uz/jamiyat/aqsh-ozbekistondagi-diniy-erkinliklarni-taminlash-boyicha
27. T.Axmedov. (2020 yil 08-12). Millatlararo totuvlik va dinlararo bag‘rikenglik — yuksalish poydevori. “Yangi O‘zbekiston” gazetasi. B. 4.
28. T.Axmedov. (2020). Religiya adaptiruetsya k pandemicheskoy realnosti. From O‘zbekiston milliy axborot agentligi: https://uza.uz/ru/posts/religiya-adaptiruetsya-k-pandemicheskoy-realnosti-01-07-2020
29. T.Axmedov. (2021). 10 dekabr – Xalqaro inson huquqlari kuni. From https://aniq.uz: https://aniq.uz/yangiliklar/10-dekabr-xalqaro-inson-huquqlari-kuni?utm_source=telegram&utm_medium=social_post&utm_campaign=aniq&utm_content=10-dekabr-xalqaro-inson-huquqlari-kuni
30. T.Axmedov. (2021 yil 06-04). O‘zbekistonda ekstremizmga qarshi kurash borasidagi yondashuvlar konseptual jihatdan o‘zgarmoqda. Xalq so‘zi, pp. 1-2.
31. Teraktы i besporyadki v Uzbekistane v 1999–2005 gg. Spravka. (2009). From RIA "Novosti": https://ria.ru/20090526/172345801.html
32. O‘zbekiston BMTning Inson huquqlari bo‘yicha Kengashiga saylandi. (2020). From Dunyo axborot agentligi: https://www.dunyo.info/cyrl/site/inner/ozbekiston_bmtning_inson_%D2%B3uquqlari_boyicha_kengashiga_saylandi-5nv
33. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita huzuridagi Konfessiyalar ishlari kengashi tarkibi. (2022). From Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning rasmiy veb-sayti: https://religions.uz/pages/view?id=13
34. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Saudiya Arabistoni delegatsiyasi bilan ziyoratchilarimiz uchun yanada qulay sharoitlar yaratish masalalarini muhokama qildi. (2022). From O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti: https://president.uz/uz/lists/view/5568
35. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining milliy strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni. (2020 yil 22-06). From Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi: https://lex.uz/docs/4872355
36. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. (2017 yil 02-07). From Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi: https://lex.uz/acts/3107036
37. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2022–2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida» Farmoni. (2022 yil 28-01). From Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi: https://lex.uz/docs/5841063
38. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Terroristik, ekstremistik yoki boshqa taqiqlangan tashkilot va guruhlar tarkibiga adashib kirib qolgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarini jinoiy javobgarlikdan ozod etish tartibini takomillashtirish to‘g‘risida»gi Farmoni. (2018 yil 19-09). From Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi: https://lex.uz/docs/3911773
39. O‘zbekiston: Diniy erkinlikni ta’minlash sari. (2020). From https://cabar.asia/uz: https://cabar.asia/uz/uzbekiston-dinij-erkinlikni-taminlash-sari
40. O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy idorasi qanday tashkil etilgan edi? (2022). From O‘zbekiston milliy axborot agentligi: https://uza.uz/uz/posts/orta-osiyo-va-qozogiston-musulmonlari-diniy-idorasi-qanday-tashkil-etilgan-edi_405794
41. Sh.Mirziyoev. (2017). Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi. From https://daryo.uz: https://daryo.uz/k/2017/06/15/shavkat-mirziyoyevning-ijtimoiy-barqarorlikni taminlash-muqaddas-dinimizning-sofligini-asrash-davr-talabi-mavzusidagi-anjumanda-sozlagan-nutqi/
42. Sh.Mirziyoev. (2017). O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoev BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida nutq so‘zladi. From O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti: https://president.uz/uz/lists/view/1063
43. Sh.Mirziyoev. (2018 yil 07-12). Prezident Shavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. From O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti: https://president.uz/uz/lists/view/2180
44. Yangi tahrirdagi «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga sharh. (2021 yil 06-07). From Xalq so‘zi gazetasi rasmiy veb-sayti: https://xs.uz/uzkr/post/yangi-tahrirdagi-vizhdon-erkinligi-va-dinij-tashkilotlar-togrisidagi-ozbekiston-respublikasi-qonuniga-sharh

