DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2026/3/43-56Kalit so‘zlar:
дин диний ташкилотлар ижтимоий-маънавий муҳит радикаллашув маънавият ижтимоий муносабатлар бағрикенглик қадриятлар ижтимоий барқарорлик тарбия дунёқараш фуқаролик жамияти.Annotasiya
Ушбу мақолада дин ва диний ташкилотларнинг жамиятда ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштиришдаги ўрни ва аҳамияти илмий жиҳатдан таҳлил қилинган. Тадқиқотни амалга оширишда академик ёндашувга таянган ҳолда институционал ва функционал таҳлил, қиёсий ва тизимли таҳлил, манбашунослик ва контент-таҳлил, контекстуал таҳлил, индукция ва синтез каби усуллардан фойдаланилган.
Мақолада муқаддас манбалар ҳамда Папа Франциск, Шайх Муҳаммад Саид Рамазон ал-Бутий каби диний арбобларнинг эътирофлари асосида динни жамият фаровонлигига хизмат қилувчи илоҳий мазмуни ёритиб берилган. Диннинг кишилик жамияти тараққиётида ижтимоий муносабатларни тартибга солиш, инсон дунёқараши ва маънавий камолотини шакллантириш, аҳоли ўртасида бағрикенглик, ҳамжиҳатлик, ўзаро ҳурмат ва эзгулик каби умуминсоний қадриятларни қарор топтиришдаги аҳамияти очиб берилган.
Радикал оқимлар томонидан бузиб талқин этилаётган “такфир”, “ҳижрат” “жиҳод”, “дорул-ислом”, “дорул-куфр” каби диний-сиёсий концептларнинг асл моҳияти илмий-диний асосда ёритиб берилган. Шунингдек, диннинг регуляторлик, интегратив, коммуникатив, идентификациялаш, мотивациялаш ва легитимловчи функцияларининг ижтимоий барқарорликни таъминлаш, фуқаролик жамиятини мустаҳкамлаш ҳамда ёшларни юксак маънавият ва миллий қадриятлар руҳида тарбиялашдаги ўрни ёритилган. Ислом ташкилотлари ҳуқуқий мақоми, мақсадлари, тузилмаси, ваколат даражаси фаолияти нуқтаи-назаридан таснифланган.
Мақолада диний ташкилотларнинг қонунчилик асосидаги фаолияти, уларнинг маънавий-маърифий ишлар, хайрия тадбирлари ва ижтимоий ҳамкорлик орқали жамиятда соғлом маънавий муҳитни қарор топтиришга қўшаётган ҳиссаси илмий-назарий ёндашувлар асосида баҳоланган. Радикаллашув ва экстремизмга қарши ахборот-мафкуравий курашда диний ташкилотларнинг бугунги кундаги ўрни ва аҳамияти, ушбу фаолиятларининг долзарб йўналишлари маҳаллий воқелик ва илғор халқаро тажриба асосида таҳлил қилинган ҳамда амалий тавсиялар ишлаб чиқилган.
Тадқиқот натижалари дин ва диний ташкилотларнинг жамиятда ижтимоий тараққиёт, барқарорлик ва инсонпарварлик тамойилларини мустаҳкамлашда, ижтимоий-диний вазият соғломлигини таъминлашда муҳим омиллардан бири эканлигини кўрсатади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Sahihi Buxoriy: Al-jomiʼ as-sahih (Ishonarli toʻplam). 2 kitob. 1-kitob. 3601-hadis. – T. : “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008. – B.644.
2. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Sahihi Buxoriy: Al-jomiʼ as-sahih (Ishonarli toʻplam). 2 kitob. 1-kitob. 1742-hadis. – T. : “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008. – B. 286.
3. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Sahihi Buxoriy: Al-jomiʼ as-sahih (Ishonarli toʻplam). 2 kitob. 1-kitob. 3166-hadis. – T. : “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008. – 557 b.
4. Abu-dabiyskiy memorandum o nadlejaщey praktike v oblasti obrazovaniya i protivodeystviya nasilstvennomu ekstremizmu. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https:/ /www.thegctf.org /Portals/1/Documents/Framework%20Documents/Translations/Russsian/Abu%20Dhab i%20Memorandum_RUS.PDF. Murjaat sanasi: 11.04.2026-y.
5. Boroday S. Islamskiye organizatsii v stranax Yevropы // Islam v sovremennom mire. 2013;(3-4). S. 39-58.
6. Bruno Karsenti. Lecture des Formes élémentaires de la vie religieuse dʼÉmile Durkheim. https://www.politika.io/fr/article/lecture-formes-elementaires-vie-religieuse-demile-durkheim. Murojaat sanasi: 24.07.2026-y.
7. Veber, M. Protestantskaya etika i dux kapitalizma. – 1905. https://chisineu.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/biblioteca_ protestanskaya_etiketa_weber.pdf. Murojaat sanasi:12.04.2026 y.
8. “Diyanet İşleri Başkanlığı 2024–2028 Stratejik Planı”. https://stratejigelistirme.diyanet.gov.tr/Documents/2024-2028%20Stratejik%20Plan.pdf. Murojaat sanasi: 11.04.2026-y.
9. Ibni Obidin. Raddul-Muxtor. – Bayrut : Dorul kutub ilmiya, 2011. 6-juz. – B. 288.
10. Imom Aʼzam. Fiqhi akbar // Aqoid matnlari. A. Mansurov tarjimasi. – T. : Toshkent islom universiteti, 2011. – 25 b.
11. Logova A.V., Jitenev T.Ye. “Osnovы sotsialnoy konsepsii russkoy pravoslavnoy serkvi” kak itogovыy dokument yubileynogo arxiyereyskogo sobora 2000 goda. / Povoljskiy vestnik nauki. 2024. № 3 (33). – S.28.
12. Matto Injili (5-7 boblar, 12:31). https://www.kitobook.com/krk/compare/book/41/12/31/.; https://kitobook.com/compare/book/40/5/7/. Murojaat sanasi: 08.04.2026-y.
13. Moxammed Tualbia. Religioznoye obrazovaniye dlya musulmanskix kapellanov vo Fransii: Institut Al-Gazali kak primer dlya izucheniya. https://doi.org/10.3390/rel17030304. Murojaat sanasi: 11.04.2026-y.; Moxammed Chirani. Upravleniye polojeniyem islamistskix terroristov i radikalizovannыx zaklyuchennыx: strategiya Fransii na period s 2013 po 2023 god. https://icct.nl/publication/managing-islamist-terrorist-and-radicalised-prisoners-frances-strategy-between-2013-and#:~:text=This%20policy%20brief%20 delves%20into,to%20 address%20 Salafi%2DJihadi%20ideology. Murojaat sanasi: 11.04.2026-y.
14. “Mы sovetuyem prislushatsya k krikam svoix grajdan, vыshedshix na ploщadi v podderjku ugnetyonnыx palestinsev”. https://www.diyanet.gov.tr/ru-ru/Content/PrintDetail/36002. Murojaat sanasi: 11.04.2026-y.
15. Papa prizval religioznыx liderov sodeystvovat miru. https://www.vaticannews.va/ru/pope/news/2023-03/papa-prizval-religioznyh-liderov-sodejstvovat-miru.html.; Papa Fransisk: Religiya ne doljna opravdыvat zlo voynы. https://www.dw.com/ru/papa-francisk-religia-ne-dolzna-opravdyvat-zlo-vojny/a-63116215. Murojaat sanasi: 08.04.2026-y.
16. Rogojina N. Borba s islamskim terrorizmom V Yugo-vostochnoy Azii // Mirovaya ekonomika i mejdunarodnыe otnosheniya, 2020, tom 64, № 8, S. 33.
17. Farmonova M. Qadriyatlar–maʼnaviy kamolot asosi/ Ilmiy-uslubiy qoʻllanma. – Toshkent: “Tasvir nashriyot uyi”, 2019. – B.5.
18. Shayx Muxammadsaid Ramazon Butiy. Islomda jihod: uni qanday tushunamiz va qanday amalga oshiramiz? – Dimashq: Dorul-fikr, 1993-y. –B. 154-155.
19. Xantington S. Stolknoveniye sivilizatsiy? // Polis. – 1994. № 1. – S. 37.
20. Oʻzbekistonda davlat va din munosabatlari: diniy tashkilotlar, oqimlar, mafkuraviy kurashning dolzarb yoʻnalishlari / Oʻ.Hasanboyev; masʼul muharrirlar K.Kamilov, A.Mansurov. – Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2014. - 552 b.
21. Hasanbayev Oʻ. Diniy-maʼrifiy va ijtimoiy-maʼnaviy soha targʻibotchilari uchun ayrim atama va tushunchalarning izohli lugʻati. – Toshkent: “Shamsuddinhon Boboxonov” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2020. – 144-145 b.
22. Hart M. Malaysiaʼs Counterterrorism Strategy: Keeping ISIS in Check. Geopolitical Monitor, 02.01.2018. Available at: https://www.geopoliticalmonitor.com/malaysias-counterterrorism-strategy-keeping-isis-in-check/. Murojaat sanasi: 11.04.2026-y.

