Свет ислама
  • Bosh sahifa
  • Hozirgi
  • Arxivlar
    • Mualliflar uchun
    • Rasmiylashtirish talablari
    • Materiallarni yuborish
    • Jurnal haqida
    • Tahririyat jamoasi
    • Tahririyat siyosati
    • Maxfiylik bayonoti
    • Aloqa
  • Kirish
    • ar
    • en
    • ru
    • uz
  • Kirish
    • ar
    • en
    • ru
    • uz
Kirish
Bosh sahifa Hozirgi Arxivlar
Mualliflar uchun Rasmiylashtirish talablari Materiallarni yuborish
Jurnal haqida Tahririyat jamoasi Tahririyat siyosati Maxfiylik bayonoti Aloqa
  1. Uy
  2. Topish

Topish


Kengaytirilgan filtrlar
Keyin nashr etilgan
Avval chop etilgan

Qidiruv natijalari

##search.searchResults.foundPlural##
  • ARAB TILIDAGI FE’L MAYLLARI TASNIFI

    Malika NASIROVA (Muallif)

    O‘rta asarlarning buyuk tilshunos olimi, Movarounnahr arab tilshunoslik maktabining asoschisi Mahmud Zamaxshariy 80 ga yaqin ilmiy asarlar muallifi hisoblanadi. Uning qalamiga mansub asarlarning aksariyati davrimizga qadar yetib kelgan, qo‘lyozmalari  dunyoning mashhur  fondlarida saqlanadi.


    Allomaning arab tilshunosligiga oid yirik asari “Al-Mufassal fi san’ati-l-e’rob” deb nomlanadi. Mazkur asarda grammatik qoidalar arab tildagi so‘z turkumlari bo‘yicha tushuntiriladi. Shuningdek allomaning sharq madrasalari uchun mo‘ljallngan “Al-Unmuzaj fi-n-nahv” o‘quv risolasi, ko‘p tilli lug‘ati “Muqaddamatu-l-adab”ning 4 va 5-boblari hamda olimning yaqinda topilgan “Al-Mufid fi-t-tasrif” asarlarida ham fe’l so‘z turkumi va uning katoriyalariga oid qimmatli ma’lumotlar bor.


    Arab tilida so‘zlar fe’l o‘zaklaridan yasalishini inobatga oladigan bo‘lsak, fe’l so‘z turkumi  alohida, jiddiy tadqiq qilishga sabab bo‘lishi oydinlashadi.


    Arab tilida fe’l turkumi boshqa so‘z turkumlari ichida eng salmoqli o‘rinni egallaydi. Arab tilidagi fe’llarning morfologik xususiyatlarini bilmay turib, boshqa turkumlarga xos ko‘pgina grammatik qoidalarni o‘zlashtirish mumkin emas.


    Arab tilida fe’llar ikki guruhga: asosiy va yordamchi, aniqrog‘i ko‘makchi fe’llarga bo‘linadi. Ko‘makchi fe’llar “sub’yektning ish harakatini bildiruvchi yetakchi fe’l bilan birga kelib, unga turlicha qo‘shimcha ma’no beruvchi fe’llar. Arab tilida ko‘makchi fe’llar mavzusi juda keng va murakkab mavzulardan hisoblanadi. Ular ““Bo‘lish” va ”bo‘lib qolish” mazmunini ifodalovchi fe’llar”, “Mulohaza fe’llari”, “O‘zgarish yoki aylanib qolishni ifodalovchi fe’llar”, “Ish-harakatning boshlanishini ifoda etuvchi fe’llar”, “Bo‘sag‘a mazmunini ifodalovchi fe’llar” kabi semantik guruhlarga bo‘linib, asosiy fe’lga mazkur ma’nolarni yuklaydi”(Nasirova,2020:141)


    Shuningdek, arab tilidagi fe’llarning turli mayl shakllari ham mavjud bo‘lib, mazkur maqolada ularning asnifi masalasi ilmiy asoslangan. Unga ko‘ra fe’llar darak yoki aniqlik, shart, buyruq, istak hamda kuchaytirma mayl shakllarga ega.


    Ushbu maqolada arab tilidagi fe’l mayllari Mahmud Zamaxshariy asarlari asosida tadqiq qilingan

    36-41
    226
    22
    18-09-2026
  • ARAB TILIDA TUB KO’MAKCHILARNING MA’NOLARI  (AL-MUFASSAL ASARI MISOLIDA )

    Malika NASIROVA (Muallif)

    Mahmud Zamakhshariy arab tili grammatikasini so‘z turkumlari bo‘yicha bayon qilgan “al-Mufassal fi san’ati-l-i’rab” asarida arab tilidagi “harf” so‘z turkumi haqida shunday fikrni bildirgan: “الحرف ما دل على معنى في غيره و من ثم لم ينفك من اسم وفعل يصحبه الا في مواضع مخصوصة حذف فيها الفعل و اقتصر على الحرف فجرى مجرى النائب  –Harf [bu  shunday so‘z turkumi-ki] uning ma’nosi  boshqa  so‘z turkumida topiladi. Shuningdek, u ism va fe’l ma’nosidan holi bo‘lgan so‘z bo‘lib, ba’zi holatlarda fe’l tushib qolganda, harf uning o‘rnida keladi va ma’nosini saqlab qoladi”. Harf, ya’ni yordamchi so‘zlar tasnifi asarning 3-bobida  bayon etilgan.  Bob 23 ta faclga bo‘lingan bo‘lib, ularda arab tilidagi yuklama, bog‘lovchi, old ko‘makchilar haqida ma’lumot beradi. (Nasirova, Malika. 2021:6650)


     Ularning tasnifi quyidagicha:


    حروف الإضاف– ismlarni qaratqich kelishigida boshqaradigan old ko‘makchilar;   والحروف المشبهة بالفعل- fe’llarga o‘xshash yuklamalar, deb nomlangan mazkur turga  oltita yuklama kiradi, ular o‘zidan keyin fe’l kabi tushum kelishigini talab qiladi; حروف العطف – bog‘lovchilar; حروف النفي – inkor yuklamalari;  حروف التنبيه – ogohlantirish ma’nosidagi yuklamalar; حروف النداء– undov yuklamalar; حروف التصديق– tasdiq yuklamalar; حروف الاستثناء – istisno yuklamalar; حرفا الخطاب– xitob yuklamalari; حروف الصلة– nisbiy olmoshlar; حرفا التفسير– tushuntirish, izoh berish yuklamalari; الحرفان المصدريان–  ikki masdar yuklamasi (fe’llarning otlashishiga sabab bo‘ladigan yuklamalar) ; حروف التحضيض – undash, da’vat yuklamalari; حرف التقريب–yaqinlatiruvchi yuklama; حروف الاستقبال – kelasi zamon yuklamalari;  حرفا الاستفهام – [ikki] so‘roq yuklamasi; حرفا الشرط– [ikki] shart yuklamasi; حرف التعليل– maqsad, sabab yuklamasi; حرف الردع    – qat’iy inkor yuklamasi; اللامات– [ turli vazifalarda keluvsi] ل yuklamasi; تاء التأنيث الساكنة– o‘tgan zamon birlik, muannas jins uchinchi shaxs, fe’liga qo‘shiladigan ت harfi;  النون المؤكدة – fe’llarga qo‘shiladigan ta’kidni anglatuvchi ن harfi,  هاء السكت– pauzal “h”  harfi (pauzada qo‘llanadigan ه  harfi.).


            Ushbu maqoada arab tilida tub ko’makchilarning ma’nolari  Zamaxshariyning “al-mufassal” asari misolida tadqiq qilingan.

    4-10
    235
    24
    16-07-2026
  • PASHTU TILIDA KOPULYATIV QO‘SHMA SO‘ZLARNING STRUKTUR-SEMANTIK TAHLILI

    Ugiljon S. ABDUVALIYEVA (Muallif)

    So‘z yasalish masalasi, xususan, kopulyativ qo‘shma so‘z hosil bo‘lish yo‘llarini zamonaviy metodlar asosida tadqiq qilish hozirgi zamon tilshunosligining dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu masalaning dolzarbligi, ayniqsa, pashtu tili kabi kam o‘rganilgan tillar uchun ortib bormoqda, chunki til lug‘at boyligining zamon talabiga mos ravishda boyib borishi bilan bog‘lanib ketadi. Tilning lug‘at fondi dinamik xarakterga ega bo‘lganligi uchun unda kechayotgan jarayonlarni sinxron planda tadqiq etish hamisha ilmiy ahamiyatga molik. Pashtu tili grammatikasi borasida ingliz, rus, afg‘on hamda o‘zbek tilshunos olimlari tomonidan bir qator ishlar turli mavzularda amalga oshirilgan. Lekin aynan kopulyativ qo‘shma so‘zlarga to‘xtalgan joyini topish mushkul. Ko‘rib o‘tilayotgan mazkur ishda hind-yevropa tillar oilasining eroniy tillar guruhiga kiruvchi pashtu tilidagi fe’l so‘z turkumi ishtiroki orqali hosil bo‘lgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarning strukturasi va semantikasi kompleks ravishda tadqiq etildi. Mazkur ilmiy maqola pashtu tilidagi ot + fe’l, fe’l + fe’l va aralash turdagi fe’l shakllari orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarning tahliliga bag‘ishlanadi. Shuningdek, ushbu tadqiqot ishi kopulyativ qo‘shma so‘zlarning lug‘aviy qatlamlardagi o‘rni va vazifasini belgilash, ularning mazmun-mohiyatini to‘g‘ri anglash imkonini beradi. Tahlil davomida fe’l so‘z turkumi orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlar guruhlarga bo‘lib o‘rganildi. Tadqiqot ishidan ko‘zlangan asosiy maqsad pashtu tilidagi aynan fe’l so‘z turkumi ishtiroki orqali yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlarni struktur va leksik jihatdan tahlil qilishdir. Ushbu ilmiy tadqiqot ishida pashtu tilidagi fe’l turkumiga oid kopulyativ qo‘shma so‘zlar qanday ifodalanishi, uning faqat shu tilga xos xususiyatlari, nozik jihatlari o‘rganildi. Shuningdek, maqola kopulyativ qo‘shma so‘zlarning analitik va sintetik metodlari asosida tahlil qilindi. Maqolada masala konkret shaklda ̶ ot + fe’l, fe’l + fe’l va aralash turdagi fe’l shakllari yordamida yasalgan kopulyativ qo‘shma so‘zlar tadqiqot predmeti, hozirgi zamon pashtu tili materiallari esa tadqiqot ob’ekti etib belgilangan. Ishning ilmiy yangiligi mana shu masalalarda o‘z ifodasini topgan.

    78-83
    237
    18
    06-07-2026
1 - 3 from 3

Qo'yiladigan talablar 
Tahririy kengash 
Tahririyat siyosati 
Maqolani yuborish 
Mualliflar uchun 

Nashrlar

Международная исламская академия
Barcha nashrlarni ko'rish
Islom ziyosi

O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasining «Islom ziyosi» nomli ilmiy jurnali O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasining tarix, islomshunoslik, falsafa va filologiya yo‘nalishlari bo‘yicha eʼlon qilingan maqolalar inobatga olinuvchi nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan.

Navigatiya

Jurnal haqida
Yangi son
Arxivlar
Kontaktlar

Mualtarlar uchun

Mualliflar uchun
Maqola dizayni
Materiallarni topshirish
Shaxsiy hisob

Aloqalar

 
100011, Toshkent shahri
Abdulla Qodiriy ko‘chasi, 11-uy
 
(+998 97) 443 14 70
 
info@journals.iiau.uz
Nashriyotchi: O`zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
© Copyright 2026 Islom ziyosi All Rights Reserved | Developed by in Science | Site create by in Designer
Kirish
Свет ислама
Kirish
* Majburiy
* Majburiy
Parolni unutdingizmi?
Meni eslab qoling