DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/1/22%20-32Kalit so‘zlar:
аббосий халифалар қул Миср туркий тўлунийлар ихшидийлар баҳрий мамлуклар мамлуклар масжид султонAnnotasiya
Ушбу мақолада Мисрда ҳукм сурган туркий сулолалар тарихига бағишланган. Маълумки, нафақат ўз юртида, балки ўзга юртларда яшаб, ҳукмронлик қилган сулолалар кўп бўлган. Шундай сулолалар сирасига туркий сулолалардан тўлунийлар, ихшидийлар ва баҳрий мамлукларни киритиш мумкин. Булар Мовароуннаҳрдан чиққан сулолалар бўлиб, Мисрда ҳукмронлик қилганлар. Бу сулолалар тарихига назар ташласак, улар қулликдан ўзларининг шижоати ва зукколиклари, моҳир лашкарбошиликлари боис халос бўлиб, султон даражасигача эришганларига гувоҳи бўламиз. Бу сулолаларнинг бошқа шоҳ ва султонлардан фарқи шундаки, деярли барча ҳукмдорларга тахт отадан мерос қолиб, тахтга ўтирган бўлсалар, булар Мовароуннаҳрдан ушбу диёрга ғулом сифатида келиб, кейинчалик ўзларининг хатти-ҳаракатлари билан ҳокимият тепасига кўтарилган.
Мақолада шундай сулола вакилларидан Абу Аббос Аҳмад ибн Тўлун (835 –884) тарихи тадқиқ этилган. У Бағдодда туғилган бўлиб, келиб чиқиши Бухорога бориб тақалади. Унинг отаси Тўлунни бухоролик ишчилар Нуҳ ибн Асад ас-Сомонийга тақдим қилганлар. Ас-Сомоний 816 йилда Тўлунни бошқа туркийлар каби халифа Маъмунга совға қилган. Халифа Маъмун бу самимий ва ақлли туркий йигитни ёқтириб қолганлиги боис, унинг лавозимини аста-секин кўтара бошлаган. Тўлун йигирма йил давомида қўриқчилар бошлиғи лавозимида фаолият юритган. Унинг вафотидан сўнг ўғли Aҳмад ибн Тўлунни дўсти тарбия қилган ҳам диний, ҳам ҳарбий таълим олишига эътибор қаратган. Аббосий халифа Аҳмад ибн Тўлунни Мисрга волий сифатида юборган, кейинчалик ўзининг шижоати ва ақли боис Мисрда мустақил давлат барпо этган.
Тўлунийлар сулоласи (868–905) халифаликда биринчилардан ҳукмронлик қилган бўлиб, Миср ва Сурияда мустақил маҳаллий сулолага асос солганлар. Тўлунийлар олиб борган қурлиш ишлари, ислоҳотлари боис бу даврни тарихчилар “Олтин давр” сифатида эътироф этганлар. Миср 30 йил давомида яна Аббосий халифалар тасарруфига ўтган. Асли Фарғоналик иккинчи туркий сулола Ихшидийлар (935-969) ҳам Мисрни Аббосий халифалардан ажратиб, мустақил давлатга айлантирган. 969 йилда Фотимийлар ҳукмронлиги ўрнатилгач, ихшидийлар сулоласининг Мисрдаги фаолияти тўхтатилган. 1250 йилда баҳрий мамлуклар ҳукмронликни ўз қўлига олгач, улар 1382 йилгача Мисрни бошқарганлар. Бу даврда кўплаб тарихий иншоатлар барпо этилган, Аббосий халифалик пойтахти Қоҳирага кўчирилган.
Мақолада Мисрда ҳукм сурган тўлунийлар, ихшидийлар ва баҳрий мамлуклар ҳукмдорлари тарихи таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abu al-Hamd Mahmud Farg‘aliy. (2002). Ad-Dalil al-Mujaz liaham al-Osor al-Islomiya va al-Qiptiya fi al-Qohira. aL-Qohira: ad-Dor al-Misriya al-Lubnoniya(in arabic).
2. Al-Ibodiy Ahmad Muxtor. (1992). Fi-t-tarix al-ayyubiy va-l-mamluki. Iskandariyya: Al-muassasa shabbob al-jomi‘a, (in arabic).
3. Al-Ibodiy Ahmad Muxtor. (1994). Qiyom davla al-mamalik al-uvla fi Misr va ash-Sham. Al-Iskandariya: al-muassasa ash-Shabab al-jome’i. (in arabic)
4. Ahmad Shalabiy. (1990). At-tarix al-islomiy. al-Qohira: maktaba nahda al-misriyya(in arabic).
5. Ibn al-Asir Ali ibn Ahmad. (1987). Al-Komil fi-t-tarix (Vol. VIII). Qohira: Dor al-Kutub al-Misriya(in arabic).
6. Aripova Z. . (2020 (1)). STRUCTURE FORMATION MAMLUK SALTANATE IN EGYPT. The Light of Islam, 82-88.
7. Aripova, Z. (2020 (2)). THE LIFE AND STATUS OF WOMEN IN SOCIETY during the MAMLUK PERIOD. The Light of Islam, 18-22.
8. Aripova, Z. D. (2019). Mamluk Sultans In Egypt And Abbasid Caliphs In Cairo . Theoretical & Applied Science, 10, 201-205.
9. Ismoil ibn Ali Abu al-Fido. (1907). Al-Muxtasar fi Axbar al-bashar. al-Qohira: al-Husayniyya al-misriyya. (in arabic)
10. Jamol ad-din Abu al-Mahasin Ibn Taghri Birdi. (1992). Jamol ad-din Abu al-Mahasin Ibn TagKitab an-nujum az-zahira fi muluk Misr va al-Qahira. Bayrut: Dar al-kutub al-‘ilmiya(in arabic).
11. Bosvort, K. E. (1971). Musul’manskie dinastii. Spravochnik po xronologii i genealogii. Per. s angl. P.A.Gryaznevicha . Moskva: Nauka.
12. Zeleneyev , E. I. (1999). Egipet:Sredniye veka. Novoye vremya. . SPb: Izd-vo S.Peterburskogo universiteta.
13. Istoriya stran Azii i Afriki v sredniye veka. (1968). Leningrad.
14. Kennedy, H. (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century (Second ed.). . The Prophet and the Age of the Cali Harlow.: UK: Pearson Education Ltd.
15. Koby, Y. (2012). Dawlat al-Atrāk or Dawlat al-Mamālīk? Ethnic Origin or Slave Origin as the Defining Characteristic of the Ruling Elite in the Mamluk Sultanate. Ethnic Origin or Slave Origin as the Defining CharacJerusalem Studies in Arabic and Islam 39(39), 387-410.
16. Özkuyumcu , N. (2002). Tolunoğulları// Türkler. -Ankara: Yenġ türkġye yayinlari, 2002. – s.15-38.: Yenġ türkġye yayinlari – s.15-38.
17. Özkuyumcu, N. (2002. ). Ixshidiylari. Türkler (pp. 39-59). Ankara: Yenġ türkġye yayinlari.
18. Petrovskiy , N. S.;Petrovskiy N.S., Matveyev V.V. ( 1959. ). Egipet – sin tisyacheletiy. Leningrad.
19. Filshtinskiy , I. M. (2006). Istoriya arabov i Xalifata (750 – 1517g.g.) . Moskva: Vostok Zapad,.
20. Xasanov, A. (1973). Formirovaniye cherkesskoy gruppirovki mamlyukov v Yegipte. Arabskiye strani, Tursiya, Iran, Afganistan. Istoriya, ekonomika, 158-166.
21. Xasanov, A. A. (1975). Sosialno-politicheskiy stroy mamlyukskogo Yegipta, pri cherkesskix sultanax(1382-1517): avtoref... diss. na soisk. kand. ist. nauk. Moskva.
22. Xodjaeva, R. (2013). Mamluklar davri arab adabiyoti (XIII-XV asrlar). Toshkent.
23. Nicholas Warner. (2003) Guide to the Gayer-Anderson Museum in Cairo Cairo: Press of the Supreme Council of Antiquities.
24. Taqiy ad-Din al-Maqriziy. (1997). As-Suluk fi ma’rifa davla al-muluk. Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiyya. (in arabic)
25. Taqiy ad-Din al-Maqriziy. (2002). Kitob al-mavoʻiz va al-iʻtibor bi-zikr al-xutat va al-osor (Vol. II). Buloq: Kaston Viit. (in arabic)
26. Hasan Ali Ibrohim. (1967). Tarix al-mamolik al-bahriyya. Qohira: maktabat an-nahda al-misriyya. (in arabic)
27. Nabil Abu Ali. (2008. .). Al-Adab al-arabiy bayna asrayn al-mamlukiy va-l usmoniy. Gʻazo: Dor al-miqdod li-t-tiba‘a. (in arabic)
28. Muhammad Hasan Zakiy. (2014). Misr va-l-hadora al-islomiyya . al-Qohira: Vizora al-harbiyya .(in arabic).

