DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2026/3/16-26Kalit so‘zlar:
Ibn Sino Qur’on falsafasi Nur surasi Nos surasi Falaq surasi falasаfiy qarashlar Faxriddin RoziyAnnotasiya
Ushbu maqolada Ibn Sinoning Qur'on tafsirida inson uchun ruhning o'rni va vazifasi hamda uning Oliy Zot (Alloh taolo) bilan aloqasi o‘rganilib, tahlil qilingan. Ibn Sinoning ushbu suralarni tafsir qilishda qo‘llagan usuli ratsional-falsafiy yoki manhaj al-ijtihod al-aqliy (aqliy ijtihod yo‘li) deb ham atash mumkin. Ushbu tadqiqotda mutlaq Zot bo’lgan Alloh taologa borib taqaladigan inson ruhining mavjudligi, uning salohiyati va bu foniy dunyoda qanday yashashiga qaratilgan. Tahlillar shuni ko'rsatadiki, Ibn Sinoning ratsional-psixologik tafsiri oziga xos uslubda yozilgan. Ushbu xulosa, shuningdek, Ibn Sinoning tafsiri adashtiruvchi va musulmonlarni islom eʼtiqodidan uzoqlashtiruvchi degan ayblovlarga ham raddiya o‘laroq javob bo‘ladi. Ushbu tadqiqotda ratsional va tarixiy yondashuv hamda tahlil kabi ilmiy uslublar qo‘llanilgan.
Ibn Sino o‘z tafsirini falsafiy e'tiqodlarni diniy ta'limotlar bilan birlashtirish istagidan kelib chiqqan holda yozgan, Ibn Sino Qur'on va falsafiy nazariyalar o‘rtasidagi ko‘rinib turgan tafovutlarni yaqinlashtirishga intildi. Uning uslubi Qur'on matnlarini falsafiy nuqtai nazardan chuqur tahlil qilishni o‘z ichiga olgan bo‘lib, u ko‘pincha huquqiy va aqliy tafakkurga olib keladigan oyatlarni talqin qilishda falsafiy tushunchalardan foydalangan. Alloh taolo Qur'onda ramziy iboralarni joylashtirganini, ularni faqat ilm ahllarigina tushunish mumkin bo'lgan chuqur haqiqatlarni ochib berishini ta'kidlagan. Alloma bu muqaddas bitiklar o'zi kabi sanoqli kishilar tomonidan tushuniladigan maxfiy kodlar vazifasini o‘taganini taxmin qilgan. Biroq, bu yondashuv uning ushbu ramzlarni o‘zining falsafiy doirasida kengaytirib borishi sababli dinning asosiy mohiyati va muqaddas Qur'onning ma'naviy xususiyatlaridan chetga chiqish xavotirlarini keltirib chiqardi.
Ushbu tadqiqot quyidagilarni maqsad qiladi: 1) Ibn Sinoning falsafiy qarashlari uning asosiy oyatlar va huquqiy tafakkurga yo‘naltiradigan oyatlarni talqin qilishiga qanday ta'sir qilishini tahlil qilish; 2) Oyatlarning falsafiy doiralaridagi farqlarni va Qur'onni tushunishdagi ahamiyatini yoritib berish orqali Imom Faxriddin ar-Roziy kabi boshqa olimlarning qarashlari bilan taqqoslash; 3) Ibn Sino qarashlarining Qur'onning ma'naviy mohiyatiga falsafiy ta'sirini baholash, uning falsafiy qarashlari Qur’on matnining asosiy mazmuniga mos kelishi yoki kelmasligini ko‘rib chiqish. Olingan xulosalar Ibn Sinoning Qur’onni tushinishda o‘ziga xos uslublardan foydalanganligini teran tushinish imkonini beradi.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abu Ali Ibn Sina, Al-Shifa, Jilid 1-10 (Qum: Wizarah al-Thaqafah wa al-Irsyad al-Qumi, n.d.).
2. Amir Abbas Mahdavi Fard and Aminollah Shakeri Movvahid, “The Comparative Analysis of the Exegital Method of Avicenna and Sheikh-i Ishraq,” Biannual Journal of Comparative Exegital Research 6, no. 11 (2020): 235–51.
3. Alfred L. Ivry, “Al-Kindi’s Metaphysics: A Translation of Ya’qub Ibn Ishaq Al-Kindi’s Treatise on First Philosophy (Fi Al-Falsafah Al-Ula)” (New York: State, 1974), 55-57.
4. Abi Abd al-Rahman Muhammad ibn Al-Husain Ibn Musa al-Ardi al-Sulami, Haqaiq Al-Tafsir, Tafsir Al-Qur’an Al-Aziz, Al-Juz’ Al-Awwal (Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah, 2001), 45.
5. Anthropology” (McGill University, 2000), 151.
6. Al-Tabari, Tafsir Al-Tabari Min Kitabihi Jami’ Al-Bayan 'an-Ta’wil Ayi Al-Qur’an, Al-Isra’ Ila Al-Naml, Al-Majallad Al-Khamis (Beirut: Muassasah al-Rasalah, 1994), 426. – Б. 77.
7. al-Zahra, “Al-Ta’wil Al-Falsafi Li Al-Nass Al-Dini Inda Ibn Sina.” (Beirut: Dar al-Akhlaq. al-Jadidah, 2005). – Б. 23.
8. Ibn Sina, Kitab Al-Najah Fi Al-Hikmah Wa Al-Mantiqiyyah, Al-Tabi’iyyat, Wa Al-Ilahiyyat (Beirut: Dar al-Akhlaq. al-Jadidah, 1985). – Б. 46.
9. Ibn Sina, Al-Isharat wa al-Tanbihat (Qum: Mathba’ah Maktab al-I’lam al-Islami, 2000). – Б. 76.
10. Ibn Sina, Tis’u Rasa'il Fi Al-_ikmah Wa Al-Tabi’iyyat (Kairo: Dar al-’Arab Lilbustani, 1989). – Б. 120-134.
11. Ibn Sina, Al-Isharat Wa Al-Tanbihat. – Б. 241-242.
12. Mehdi Nakosteen, History of Islamic Origins of Western Education, A.D. 800-1350 with an Introduction to Medieval Muslim Education (Colorado: University of Colorado Press, 1964), 192-193.
13. Muhammad Husein al-Dzahabi, Al-Tafsir Wal Mufassirun Al-Juz’ Al-Thani (Kairo: Maktabah Wahbah, n.d.), 313-318.
14. Nancy G. Siraisi, Avicenna in Renaissance Italy: The Canon and Medical Teaching in Italian Universities after 1500 (Princeton: Princeton University Press, 1987), 6.
15. Sabih Ahmad Kamali, Al-Ghazali’s Tahafut Al-Falasifah (Incoherence of the Philosophers), New Scholasticism (Lahore: Pakistan Philosophical Congress, 1963).
16. Seyyed Hossein Nasr, Three Muslim Sages: Avicenna, Suhrawadi, Ibn ’Arabi, Oriens, vol. 18 (Cambridge: Harvard University Press, 1997), 23.
17. Nasr, Three Muslim Sages: Avicenna, Suhrawadi, Ibn ’Arabi. Ashi, Al-Tafsir Al-Qur’aniyyah Wa Al-Lughah Al-Sufiyyah Fi Falsafah Ibn Sina (Lubnan: Al-Muassasah al-Jami’at al-Dirasat al-Nashr wa al-Tauzi’at, 1982).
18. Daniel de Smet and Meryem Sebti, “Avicenna’s Philosophical Approach to the Qur’an in the Light of His Tafsir Surat Al-Ikhlas,” Journal of Qur’anic Studies 11, no. 2 (2009). – Б. 134–48,
19. Jules Janssen, “Avicenna and The Qur’an: A Survey of His Qur’anic Commentary,” MEDIO 26, no. 6 (n.d.). – Б. 177–92.
20. Kayhul Fatimah al-Zahra, “Al-Ta’wil Al-Falsafi Li Al-Nass Al-Dini Inda Ibn Sina” (Universite Mohammad Bodiaf, 2019).
21. Robert Wisnovsky, “Avicennism and Exegetical Practice in the Early Commentaries on the Isharat,” Oriens 41, no. 3–4
22. Smet and Meryem Sebti, “Avicenna’s Philosophical Approach to the Qur’an in the Light of His Tafsir Surat Al-Ikhlas.”
23. Janssen, “Avicenna and The Qur’an: A Survey of His Qur’anic Commentary.”
24. Wisnovsky, “Avicennism and Exegetical Practice in the Early Commentaries on the Isharat.”
25. Kholid Al-Walid, “Takwil Epistemologis Ibn Sînâ Atas Surah Al-Nûr Ayat 35,” ULUL ALBAB Jurnal Studi Islam 19, no.1 (2018): 1, https://doi.org/10.18860/ua.v19i1. 4797.
26. Peter Heath, Allegory and Philosophy in Avicenna (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1992), 111.
27. Mahdavi Fard and Movvahid, “The Comparative Analysis of the Exegital Method of Avicenna and Sheikh-i Ishraq.”
28. Fazlur Rahman, Major Themes of the Qur’an (Chicago: The University of Chicago Press, 1979).
29. Henry Corbin, Avicenna and the Visionary Recital (New York: Bollingen Series LXVI, 1960), 28-29.
30. Ibn Sina, Risalah Fi Ma’rifah Al -Nafs Al-Natiqah Wa Ahwaliha (Berkshire: Hindawi Foundation, 2018). – Б. 9-18.
31. William E. Gohlman, ed., The Life of Ibn Sina (New York: State University of New York Press, 1974), 39.
32. Seyyed Hossein Nasr, An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines (Colorado: Shambala Publication, Inc, 1964). – Б. 197-202.
33. Fakhr al-Din Ibn Umar al-Razi, Sharh Al-Isharat Wa Al-Tanbihat (Teheran, 1384). – Б. 270.
34. Roxanne D. Marcotte, “Suhrawardi(d.1191) and His Interpretation of Avicenna’s (d. 1037) Philosophical. – Б. 89.

