DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/2/39-46Kalit so‘zlar:
“Вожиб ал вужуд” “мумкин ал вужуд” эманация ал-ақл ал-фаъол ақлул кулл араз жавҳар рубубийят нафс мабда маод ҳаюло.Annotasiya
Тарихан ислом цивилизацияси умуминсоний цивилизация ривожига муносиб ҳисса қўшган. Илк ўрта асрларда фаол бўлган аристотелизм, аверроизм ҳаракатлари манбаси айнан мусулмон юртларидир. Ибн Сино ва Ғаззолий каби алломаларнинг асарлари Европа тилларига таржима қилингандан сўнг айнан европаликларда фикрий портлаш юз бергани қайд этилади. Ислом фалсафасига оид асарларнинг гултожи айнан Ибн Сино ва Ғаззолий қаламига мансубдир. Ибн Сино мазкур соҳани тизимлаштирган бўлса, Ғаззолий мантиқий тафаккурнинг асосий муаммоларини кўрсатиб бера олди. Ибн Сино илоҳиётни ўрганишда мантиқий далилларни асос қилган бўлса, Ғаззолий ақлнинг чегараланганлигини, унинг чегараси тугаган ўринда юзага келувчи саволларга илоҳий китоблар жавоб бера олишини исботлашга ҳаракат қилди. Ислом фалсафаси фани назарияси ва методологиясини айнан мазкур икки аллома асарлари барпо қилиши шубҳасиздир.
Ҳозирги даврда диний ва дунёвий фанларни умумлаштиришда дин ва фалсафа синтези муаммоси мавжуд. Бу муаммолар ичида энг асосийси материянинг абадийлиги масаласидир. Ғаззолий ўз асарларида мазкур муаммони кўрсатиб бера олди, Ибн Сино материяни азалий ва абадий эканини мантиқий далиллар билан исботлашга ҳаракат қилди. Шу жиҳатдан замонавий тадқиқотчи ислом фалсафасига қўл урар экан, айнан Ибн Сино фалсафаси ва фалсафа ҳақидаги Ғаззолийнинг қарашларидан тўла воқиф бўлсагина кўзлаган натижасига эришиши мумкин.
Мақолада Ибн Сино, Фаробий, Ибн Арабий, Суҳравардий каби алломаларнинг пантеизм ғоясига оид қарашлари, янгиафлотунча мактабнинг борлиқ ҳақидаги қонуниятлари ва албатта, Имом Ғаззолийнинг баъзи бир масалаларга раддиялари ўрин олган. Нафақат, Марказий Осиё фалсафа тарихида, балки умуман, фалсафа тарихида энг мураккаб ҳисобланган “фалсафа ва дин синтези масаласи” ва “пантеистик қарашнинг теологик-рационал тушуниш масаласи” ҳозирги кунгача дунё тадқиқотчилари томонидан турлича талқин қилинмоқда. Ислом фалсафаси соҳасида мазкур мазкур муаммоли масалага ечим топиш ҳозирги кундаги мафкуравий ёт ғояларни кириб келишини олдини олишда муносиб ўринга эгадир.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Van den Bergh. (2011). Averroyes’ Tahafut al tahafut, Vol G I, Introduction, pp. XXIX of seg. Vol. 2.
2. А. Irisov. (1980). “Abu Ali Ibn Sino. Hayoti va ijodiy merosi”, Tashkent. “Fan”.
3. Abu Ali ibn Sina. (1980). Izbranniye filosofskiye proizvedeniya. Moscow: Nauka.
4. Abu Hamid al-Gʻazzali. (1911). Al-Munqiz min ad-dalal. Misr: Matba’ al-jamaliya.
5. Alikulov X. (1992). Eticheskiye vozrreniya mysliteley Sredney Azii i Khorasana (XIV-XV vv.) / ed. M.M.Xayrullayeva. Tashkent: Fan.
6. G.Skirbekk va N.Gile. (2002). Falsafa tarikhi. “Sharq”.
7. Gʻazzali. (2002). Tahafut al-falasifa / ed. and commented by Ali Bumalkhu. Beirut: Dar wa maktabul hilal.
8. Ibn Arabi. (1987). Gemma mudrosti // Stepanyans M.T. Filosofskiye aspekty sufizma. Perevod A.V.Smirnova. Moscow: Nauka.
9. Ibn Rushd. (1964). Tahafut at-tahafut / ed. Sulayman Dunya. Cairo: Dar al-ma’arif.
10. Ibn Sina. (1957). Danish-name. Kniga znaniya. Stalinabad.
11. Ibn Sina. (1980). Izbranniye filosofskiye proizvedeniya. Moscow: Nauka.
12. Ibn Sina. (1960). al-Ilahiyat, ed. Ibrahim Madkur, Qanawati and Said Zaid. Cairo.
13. Murammad Lutfi Jum’a. (1999). Tarikh falasifa al-islam. Cairo: A’lamu-l-kutub.
14. Musinov F.U. (1999). Ilk o‘rta asr musulmon falsafining «aql» haqidagi ta’limotlari tarikhidan. PhD thesis. Tashkent.
15. Nematullo Mukhamedov & Nurulloh Turambetov. (2021). The origins of religious tolerance in Central Asia. International journal of social science & interdisciplinary research ISSN: 2277-3630 Impact Factor: 7.429, 10(12), 68–73. Retrieved from https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/view/105
16. Fakhri Majid. (1970). A history of Islamic philosophy. Columbia University Press.
17. Fakhruddin Razi. (1993). Tafsir al-kabir aw mafatih al-g‘ayb. Beirut.
18. Xayrullayev M. (1994). O‘rta Osiyoda IX – XII asrlarda madaniy taraqqiyot: Uyghonish davri madaniyati. Tashkent: Fan.
19. Khatami S.M. (2003). Islom tafakkuri tarikhidan. Tashkent: Minkhoj.
20. Hiwar al-Biruni wa Ibn Sina. (2002) Abdulkarim al-Yafi. Damascus: Dar al-fikr.

