Mualliflar

  • Ramzjon Raximdjanovich ISAKDJANOV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2026/2/58-68

Kalit so‘zlar:

Экзотерика Вожиб ал-вужуд Нур Ҳувийят эманация вахдат ҳаюло ал-Мабдаъ вал маъод ҳуваи мутлақ Ҳува.

Annotasiya

Жаҳонда диний таълимотларни нотўғри талқин этиш, айниқса, ислом дини асосларини рационал тафаккур қилмаслик натижасида динийлик ва дунёвийлик, фалсафа ва динни ажратиш ҳолати ўрта асрларда ҳам, бугунги кунда ҳам кузатилмоқда. Шундай вазиятда ислом дини таълимотларини фалсафий талқин этиш, илоҳиёт мавзусини рационал йўл орқали тушунтириш мазкур масалаларни илмий асосда тушунишга ёрдам беради. Ўз даврида Абу Наср Фаробий “Дин ва фалсафа – ҳақиқатга олиб борувчи икки йўл” иборасидан келиб чиққан ҳолда диний ҳақиқатларни фалсафий қонунлар орқали тушунтириш кишиларда дин борасида мўътадиллик ёндашувини шакллантирган. Абу Али ибн Синонинг илоҳиёт мавзусидаги гносеологик тамойиллари, динни рационал тушунтириши мавжуд муаммога ечим топишда муҳим аҳамият касб этган. Шундан келиб чиқиб диний ҳақиқатларни мантиқий талқин қилиш, илоҳиёт мавзусини ёритишда рационал тамойиллардан фойдаланиш дин ва фалсафа масалаларни тўғри англашга ёрдам беради.

Дунёда дин ва фалсафа уйғунлиги борасида кўплаб илмий-тадқиқот ишлари мавжуд бўлиб, уларда Марказий Осиё мутафаккирларининг фалсафий таълимотлари мазкур минтақа  маънавий меросининг муҳим қисми сифатида тадқиқ этилган. Марказий Осиёдаги мантиқий-гносеологик ғоялар тарихини ўрганиш нафақат ўтмиш маданияти ва фалсафасини, балки ҳозирги даврга хос ғоявий жараёнларни тўғри тушунишга ҳам имкон беради. Ибн Синонинг илоҳиётга доир мероси Ғарб мамлакатлари, россиялик, туркиялик, эронлик, тожикистонлик бир қатор олимлар томонидан ўрганилган бўлса-да, унинг диний-рационал қарашлари тизимли таҳлил қилинмаган. Олиб борилган тадқиқотларда асосан, Ибн Синонинг нафс, Руҳ, материянинг абадийлигига оид қарашлари тадқиқ этилган. Лекин олимнинг ислом дини манбалари, хусусан, Қуръони карим сураларига тафсирлари аксар тадқиқотчиларнинг эътиборидан четда қолмоқда. Натижада, айрим тадқиқотларда алломани материалист қилиб кўрсатишга, уни юнон фалсафаси давомчиси сифатида талқин этишга ҳаракатларни кузатиш мумкин. Шу сабабли Ибн Сино тафсирини ўрганиш динийлик ва дунёвийлик уйғунлигини, шунингдек, мўътадил ислом тамойилларини рационал йўл билан очиб беришда катта аҳамият касб этади.

Мазкур мақолада Қуръони каримнинг “Ихлос”,  “Нур” ва “Фуссилат” сураларининг  баъзи оятларига аллома ва файласуф Ибн Синонинг тафсирлари тадқиқ қилиниб, муаллиф томонидан таржима қилинган.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Irisov A. (1980) Abu Ali Ibn Sino. Hayoti va ijodiy merosi. –Toshkent: Fan.

2. Abdulkarim al-Yafi (2002). Xivar al-Biruni va Ibn Sina. – Damashq: Darulfikr.

3. Abu Ali Ibn Sina. (1980) K 1000-letiyu so dnya rojdeniya. – Tashkent: Fan.

4. Abu Xayyon Tavhidiy (1939) Al-imta val-muonasa. – Qohira: A.Amin va V.Zayn nashri. 1-3 tomlar.

5. Abu Homid al-Gʻazzoliy. (1911)Al-Munqiz min ad-zilal. – Misr: Matbaʼ ul-jamaliya.

6. Al-falsafat al-islamiya va bina al-insan al-maʼasir. –Qohira, 1997.

7. Baxadirov R. (2000) Iz istorii klassifikatsii nauk na srednevekovom musulmanskom Vostoke. – Tashkent: Akademiya.

8. Bositxon Ibn Zohidxon Shoshiy, Homidxon Ibn Zohidxon Shoshiy (2004). Farhang al-mabsut yoki istilohot ul-atibbo fi- intifoot il- ahibbo. – Toshkent: Yangi asr avlodi.

9. Gʻazzoliy. (2002) Taxofut al-falasifa / Doktor Ali Bumalxu tahriri va sharhi ostida. –Bayrut: Daru va maktabul xilal.

10. Hasan Aʼsiy. (1983) At-tafsir al-Qurʼaniy val- lugʻatus sufiyyati. Bayrut – Al-muassasatu al-jamiʼatu lildirasati van nashri vat tarix.

11. Ibn Rushd. (1964) Taxofut at-taxofut / Doktor Sulaymon Dunyo tahriri ostida. Qohira: Darul maʼorif.

12. Ibn Sino. (1960) al-Ilohiyot. Qohira.

13. Ibragim T. (1988) Filosofskiye konsepsii sufizma (obzornaya statya) // Klassicheskiy islam: traditsionnыe nauki i filosofiya. Sbornik obzorov/ Otv. red. i sostav. A.V. Sagadeev. – Moskva: INION.

14. Ignatenko A. (1989) V poiskax schastya: obщestvenno-politicheskiye vozzreniya arabo-islamskix filosofov srednevekovya. –Moskva: Mыsl.

15. Irisov A. (1980) Abu Ali ibn Sino hayoti va ijodiy merosi, –Toshkent: Fan.

16. Iskandarov B. (1993) Oʻrta Osiyoda falsafiy va ijtimoiy-siyosiy fikrning shakllanishi va rivojlanishi tarixidan lavhalar. – Toshkent: Oʻzbekiston,

17. Kodirov M. (2000) Imom al-Moturidiyning bilish nazariyasi // Imom al-Moturidiy va uning islom falsafasida tutgan oʻrni. Xalqaro konferensiya materiallari. –Toshkent.

18. Moʻminov I. (1999) Oʻzbekistonda tabiiy-ilmiy va ijtimoiy-falsafiy tafakkur tarixidan lavhalar (IX asrdan XX asrning boshlarigacha). –Toshkent: Fan.

19. Muhammad Lutfiy Jumʼa. (1999) Tarix falosifati-l-islam. – Qohira. Aʼlamu-l-kutub.

20. Muhammad Lutfiy Jumʼa. (1999) Tarix falosifati-l-islam. – Qohira. Aʼlamu-l-kutub.

21. Obidov R. (2003) Qurʼon, Tafsir va mufassirlar. – Toshkent: Movarounnahr.

22. Prozorov S.M. (2004) Islam kak ideologicheskaya sistema. –M.: Vostochnaya literatura RAN.

23. Rouzental F. (1978) Torjestvo znaniya: Konsepsiya znaniya v srednevekovom islame. – Moskva: Nauka.

24. Rudolf U. (2001) Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti. –Toshkent. Imom al-Buxoriy jamgʻarmasi nashri.

25. Sagadeev A.V. (1985) Ibn Sina (Avitsenna). – Moskva: Nauka.

26. Saʼduddin Taftazoniy. (2001) Sharh al-maqosid / Ibrohim Shamsiddin tahriri ostida. 1 jild. – Bayrut. Dar-al kutub al-ilmiya.

27. Tafsir suratil-Ixlas li Ibn Sina (1916) Dehli.

28. OʻzFA SHI fondi, inv. №2385/XXXVII; Mirzayev S. Bibliografiya.

29. Fayzixodjayeva D. (2013) Abu Nasr al-Forobiy va Abu Ali ibn Sino mantiqiy isbotlash haqida. –Toshkent: Nishon-noshir.

30. Frolova Ye.A. (1995). Istoriya srednevekovoy arabo-islamskoy filosofii. – Moskva.

31. Xayrullayev M. (1994) Oʻrta Osiyoda IX – XII asrlarda madaniy taraqqiyot: Uygʻonish davri madaniyati. – Toshkent: Fan.

32. Xayrullayev M. Aliqulov H. (1995) Oʻzbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar –Toshkent: Oʻzbekiston.

33. Xotamiy S.M. (2003) Islom tafakkuri tarixidan. Tarj.: N.Qodirzoda. – Toshkent: Minhoj nashr.

34. Xudoydodov F.B. (2011) Sopostavitelnыy analiz teoriy sujdeniy Aristotelya i Ibn Sinы: Diss. ...kand.f.nauk. – Moskva: Institut filosofii im.ak. A.M.Bogoutdinova AN RT.

Tegishli maqolalar

Ramzjon Raximdjanovich ISAKDJANOV, ИСЛОМ ФАЛСАФАСИ СОҲАСИДА ИБН СИНОНИНГ ГНОСЕОЛОГИК ТАМОЙИЛЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 1 (2023)

Ramziddin R. ISAKDJANOV, ИБН СИНО ВА ҒАЗЗОЛИЙНИНГ ИЛОҲИЁТГА ОИД ҚАРАШЛАРИНИНГ ИСЛОМ ФАЛСАФИЙ ФИКР  ТАРАҚҚИЁТИГА ТАЪСИРИ , Islom ziyosi: Jild 7 № 2 (2024)

Ramzjоn ISAKDJANOV, ИБН СИНОНИНГ ТЕОЛОГИК ТАЪЛИМОТИДА РАЦИОНАЛ ТАМОЙИЛЛАР ВА УЛАРНИНГ ШАКЛЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 3 (2019)

Ikhtiyor BABANAZAROV, «АТВАҚУЗ ЗАҲАБ...» ЁҲУД ШАРҚДАН ҒАРБГА ОЛТИН ЙЎЛ , Islom ziyosi: Jild 8 № 1 (2025)

Saidmukhtor OKILOV, АБУЛ МУЪИН НАСАФИЙ ИЛМИЙМЕРОСИДА АҚИДАДА АДАШГАНОҚИМЛАРГА РАДДИЯЛАР(«БАҲР АЛ-КАЛОМ» АСАРИ АСОСИДА) , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Mamurjon ERKAEV , ИСЛОМДА ИЖАРА ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ ИЖТИМОИЙ МУНОСАБАТЛАРНИ ТАРТИБГА СОЛИШДАГИ ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 1 (2021)

Ilkhomjon I. BEKMIRZAEV , IBN SINO VA UNING QURYON SURALARINI TUSHUNISH FALSAFASI , Islom ziyosi: Jild 9 № 3 (2026)

Nozim MAMATAKHUNOV, АБУ БАКР ИЁДИЙ АБУ ҲАНИФА ИМОМ АЪЗАМНИНГ СОДИҚ ИЗДОШИ СИФАТИДА , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Sohibjon UMMATALIYEV, ИЛК  ЎРТА  АСРЛАРДА  ИСЛОМ ТАРИХИГА  ОИД  ЁЗИЛГАН  АСАРЛАР  ВА УЛАРНИНГ  НОМЛАНИШИ , Islom ziyosi: Jild 8 № 3 (2025)

Nargiza SHOALIEVA, Safar ABDULLOH, СУҲРОБ СИПЕҲРИЙ ИЖОДИДА “ИНСОН ВА БОРЛИҚ” ЎРТАСИДАГИ АЛОҚАНИНГ БАДИИЙ ИФОДАСИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.