DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2026/3/35-42Kalit so‘zlar:
кашф ақл илм суфий сунний тасаввуф илҳом Хуросон тасаввуф мактаби ислом маърифати тасаввуф фалсафаси тасаввуфий ахлоқ.Annotasiya
Ушбу мақолада Хуросон тасаввуф мактабининг шаклланиши ва ривожланиш босқичларида XI асрнинг йирик мутасаввиф олими Абул Ҳасан Али ибн Усмон Ҳужвирийнинг тутган ўрни атрофлича таҳлил қилинган. Мақолада муаллифнинг ҳаёт йўли, илмий-маънавий фаолияти ва унинг тасаввуф назариясини тизимлаштиришдаги хизматлари ёритилган. Тадқиқотда Ҳужвирийнинг форсий тилдаги илк мукаммал тасаввуфий манба ҳисобланган “Кашфул маҳжуб” асари, ундаги асосий тасаввуфий-фалсафий тушунчалар ва ушбу асарнинг сунний тасаввуф анъанасини мустаҳкамлашдаги аҳамияти очиб берилган. Шунингдек, “Кашфул маҳжуб”нинг кейинги давр ислом тасаввуф адабиёти ва маънавий тизими ривожига кўрсатган таъсири манбашунослик жиҳатидан асослаб берилган.
Мақолада асарнинг сунний тасаввуф анъанасини мустаҳкамлаш, шариат ва тариқат мутаносиблигини асослашдаги аҳамияти қиёсий-тарихий ва манбашунослик методлари асосида очиб берилган. Шунингдек, “Кашфул маҳжуб”нинг кейинги давр Марказий Осиё ва Яқин Шарқ ислом тасаввуф адабиёти, хусусан, Аттор, Румий ва Жомий сингари буюк мутафаккирлар дунёқараши ва маънавий тизими ривожига кўрсатган бевосита таъсири манбашунослик жиҳатидан асослаб берилган. Тадқиқот хулосалари тасаввуф тарихи, манбашунослик ва ислом фалсафаси соҳасидаги келгуси илмий изланишлар учун муҳим назарий ва амалий манба бўлиб хизмат қилади.
Мақолада асар талқинидаги бағрикенглик, ахлоқий покланиш, нафс тарбияси ва инсонпарварлик ғояларининг замонавий жамиятда бағрикенглик муҳитини мустаҳкамлашдаги аҳамияти манбашунослик ва социо-культoрологик методлар орқали очиб берилган. Тадқиқот хулосалари “Кашфул маҳжуб” манбаси нафақат тарихий-илмий ёдгорлик, балки замонавий исломшунослик ва маънавий-ахлоқий тарбия жараёнида муҳим амалий қимматга эга эканини кўрсатади.
Мақолада энг муҳим масалалардан бири сохта тасаввуф вакилларига қаратилган эътирозлар “Кашфул маҳжуб”да қай тарзда акс этгани таҳлил қилинган. Ҳужвирий мазкур асари давомида валийлик даражасига кўтарилган, ҳатто, комил инсон даражасига чиққан киши ҳам шаръий мажбуриятлардан озод бўлиш ҳуқуқига эга эмаслигини таъкидлаган. Бу китобда тасаввуф тарихида илк маротаба тасаввуф вакиллари шахс сифатида эмас, балки турли суфийлик мактаб вакиллари сифатида кўриб чиқилган.
Муаллиф бу асарни таҳлил қилиш жараёнида Ҳужвирийнинг ҳанафийликка амал қилганини баён қилган. Аммо шофеъий тасаввуф олимлари Суламий, Абу Нуъайм Исфахоний ва Қушайрий асарлари айнан Ҳужвирий асарига ўхшаш усулубда экани муҳокама қилинган. Унинг ҳанафий бўлганининг белгиси сифатида ўз китобида Абу Ҳанифани етук суфийлар қаторида зикр қилганидир. Асарнинг турли хориж тилларига таржима қилиниши мутахассислар учун ҳозиргача ўз аҳамиятини йўқотмаганига далолат қилади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Zarrīnkūb, ʿA. (1983). Dünbâle-i Cüstücû der Taṣavvuf-i Îrân [Continuation of Search in Iranian Sufism]. Amîr Kabîr.S. 45.
2. Abdur Rashid. (1967). The life and teachings of Hazrat Data Ganj Bakhsh (Shaikh Abul Hasan Ali Bin Usman al-Hujwiri al-Jullabi al-Ghaznawi). (pp. 19–42).
3. Ali ibn Usman al-Hujwiri. (2004). Raskrytiye skrytogo za zavesoy. Stareyshiy persidskiy traktat po sufizmu [Unveiling the veiled: The oldest Persian treatise on Sufism]. Yedinstvo.
4. Bertels, Ye. E. (1965). Sufizm i sufiyskaya literatura [Sufism and Sufi literature]. Nauka.
5. Ibni Xallikon. (1972). Wafayāt al-aʿyān wa-anbāʾ abnāʾ az-zamān [Obituaries of eminent men and history of the sons of the epoch] (E. Abbas, Ed.). Dar Sader.
6. Khayrullayev, M. M. (Ed.). (1991). Iz istorii sufizma: istochniki i sotsial'naya praktika [From the history of Sufism: Sources and social practice]. Fan.
7. Knysh, A. (2022). Musulmon tasavvufi [Islamic mysticism] (Q. Rūzmatzoda, Trans.). Fan ziyosi.
8. Nicholson, R. A. (Trans.). (1911). The Kashf al-mahjub: The oldest Persian treatise on Sufiism. Luzac & Co.
9. Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. University of North Carolina Press.
10. Süleyman Uludağ. (Trans.). (2018). Hakikat bilgisi: Keşfu'l-mahcûb [Knowledge of truth: Kashf al-Mahjub]. Dergâh Yayınları.
11. Sviri, S. (1999). Hakīm Tirmidhī and the Malāmatī movement in early Sufism. In L. Lewisohn (Ed.), Classical Persian Sufism from its Origins to Rumi (pp. 193–215). Khaniqahi Nimatullahi Publications.
12. TDV İslâm Ansiklopedisi. (1998). (Vol. 18, pp. 458–460). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Trimingham, J. S. (1971). The Sufi Orders in Islam. Oxford University Press.
14. Yılmaz, H. K. (2007). Tasavvuf i tarikaty [Sufism and Sufi orders]. Izdaniye Gruppa SAD.
15. Zhukovskiy, V. A. (1926). Raskrytiye skrytogo [Unveiling the veiled]. Academia / Leningrad.

