Kalit so‘zlar:
шарҳ файласуф рисола руҳ фикр борлиқ қарашлар абадийлик салтанат ғоя ўрта аср жамоатчилик олим мистикAnnotasiya
Мақолада XVI аср охири XVII аср бошида минтақа (Марказий Осиё) ҳудудида истицам ат цилувчи халцларнинг диний-фалсафий царашларига таъсир цилган гоявий омиллар акс этган. Бу борада, ўша давр нуқтаи назаридан гоявий омилларнинг географик ҳудуди кенг бўлганлиги кўзга ташланади. Аниқ давлат чегараларининг бецарорлиги, турли тиллар ва миллатларнинг мавжудлиги ҳам ўз таъсирини ўтказади. Шунингдек, дин фалсафасининг ривожи, алломаларнинг царашлари муҳим ўрин олган эди.
Янгиланаётган Ўзбекистонда ислом тарихи ва маданиятини тадциц цилиш, янги маълумотлар билан бойитиш борасида тизимли катта имя ар амалга оширилмоцда. Бу борада Узбекистан халцаро исломшунослик академияси, Узбекистондаги Ислам цивишзациясимаркази ва бошца турдош илмий-тадқиқот марказчарида олиб борилаётган илмий ишларда ислом тарихига оид манбаларни ўрганишга алоҳида эътибор қаратилмоқда, Шулар қатори, XVII асрда яичаб ижод цилган олим Муҳаммад Шариф Бухорийнинг ”
рисоласини илмий асосдаўрганиш ҳам ўзига хос долзарблик касб этади. Муҳаммад Шариф Бухорийнинг асари, хусусан, шариат ҳуқуқи ва ижтимоий адолат масалаларига багишланган бўлиб, у Марказий Осиёдаги ҳуқуқий маданиятнинг глобал ислом цивилизациясига цучиган улкан ҳиссасини намоён этади. Шу билан бир цаторда “Калом ” фалсафасиниг жамият ривожига таъсирини ўрганиш ҳам муҳим омилдир. Илгариги тарихий-фалсафий тадқиқотларда калом фалсафаси чекланган, салбий диний тафаккур сифатида талцин қилиб кечинган, чунки унинг асл мазмун-моҳияти бизнинг мамлакатимизда маълум сабабларга кура батафсил ўрганилмаган, ҳақиқатда эса у ниҳоятда зиддиятларга бой гоявий оқим ҳисобланиб келинади. Республикамизда охирги пайтларда олиб борилган фалсафий тадқиқотлар ва хусусан, ислом фалсафасининг пойдевори булмиш капом соҳасидаги изланишлар кўплаб ижобий натижаларга олиб келди.
Ғоявий омиллар турлича бўлиб, мусулмон оламида тасаввуф таълимоти ваунинг таъсир кучи алоҳидаўрин эгаллайди. Тасаввуф ниҳоятда мураккаб диний-фалсафий таълимотдир. Уни тадқиқ этши билан олимлар дунёнинг кўплаб илмий марказларида машгулдир. Масалага чуқур киришилгани сари янги қирралар очилмоқда, лиги муаммолар ўртага келиб тушмоқда.
Тасаввуф исломдаги ўзига хос диний-фалсафий оқим бўлгани сабабли маълум даражада таркидунёчиликни ҳам таргиб этган, чунки, суфийларнинг фикрича, усиз бу илмни, таълимотни эгаллаб бўлмас экан.
Ғоявий жараёнлар оқимига тўхталадиган бўлсак, қуйидагиларни таъкидлашимиз мумкинки, XVI аср охири ва XVII аср бошидаги гоявий курашларўз кескинлиги бизан аввалги даврлардан қолшимаган. Бу кураш аҳолининг феодал таъсир доираларидан бошлаб то дарвешларгача бўлган турли табақалар манфаатларини ўз қамровига олган эди. Бу даврда диний мафкура ҳукмрон бўлгани сабабли, диний жаҳолатпарастлар ҳар қандай эркин фикрликни шафқатсиз бўгиб келган эди. Кўринадики, сиёсий ва мафкуравий ҳаётдаги бундай зиддиятли ва мураккаб вазият мутафаккирлар ижодига таъсир ўтказмаслиги мумкин бўлмаган.
Мутафаккирлар қарашларидаги мураккаблик, қарама-қаршилик ва ноизчиллик ижтимоий ҳаёт ва гоявий фалсафий-адабий меросда ўз аксини топади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Абу Абдалла Занжани. (1985). Ал-Файласуф ал-фариси ал-кабир Садриддин Шийрази. / на персидском яз. Душанбе. С. 6.
2. Алиқулов Х.А. (1983). Социально-утопические идеи а Средней Азии. Ташкент : Фан. С. 87.
3. Аликулов Х.А. (1992). Этические воззрения мыслителей Средней Азии и Хоросана. Ташкент : Фан, 1992. 97 с.
4. Асмус В.Ф. (1976). Античная философия. М. : Высшая школа. С. 198 - 207.
5. Беляев Е.А. (1957). Мусульманское сектанство (Исторические очерки). М.: Издательство восточной литературы. 102 с.
6. Иванов П.П. (1958). Очерки по истории Средней Азии. М. : Из-во восточной литературы. С. 87 - 88.
7. Иванов М.С. (1952). Очерки истории Ирана. М., 1952. 468 с.
8. Каримов Э.Э. (1991). Некоторые аспекты политической и религиозно- философской практики тариката Накшбандия в Мавараннахре XV в. // Из истории суфизма: источники и социальная практика. Ташкент : Фан, 1991. 80 с.
9. Логико-гнессологические идеи Мир Саййида Шарифа Джурджани. (2018). Логико-гнесологические идеи мыслителей Средней Азии. Ташкент : Фан, 2018. С. 13.
10. Мухаммад Шариф Бухари. (1196). Фавоид Хокониййа. Қўлёзма, ЎзР ФА, Абу Райҳон Беруний номли Шарқшунослик института. Инв. № 5444, 7747.
11. Муҳаммад Шариф Бухари. (1195). Зубдат ул-афкар. Қўлёзма, ЎзФА, Абу Райҳон Бсруний номли Шарқшунослик института. Инв. № 8017. Б. 209, 277, 292.
12. Мўминов И.М. (1957). Мирзо Бедилнинг фалсафий қарашлари.
13. Тошкент,1957. Б.32.
14. Мўминов И.М. (1976). Танланган асарлар. Тошкент : Узбекистан. Т. I. С. 315.
15. Нуриддинов М.Н. (2023). Из истории общественнофилософской мысли Средней Азии эпохи позднего феодализма. Ташкент : Info capital books. 134 с.
16. Сагдиев А.В. (1975). Учение Ибн Рушда о соотношении философии, теологии и религии и его истока в трудах ал-Фараби. М. : Наука. С. 120.
17. Саййид Хусейн Насер.(1347). Тегеран : Маариф исламий. - 133 с.
18. Саййид Джалолиддин Оштийази. (1351-1357 х). Мунтахаботи аз осори хукамои олихи ийрон. Т. I-IV. Тегеран. 45 с.
19. СВР. РУз.(1957). Т. 4. Ташкент. С. 339.
20. Семенов А.А. (1928). Забытый среднеазиатский философ XVII века и его “Трактат о сокрытом” // Известия общества для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами. Ташкент. Т. I. С. 157.
21. “Қозий Муборак”. ЎзФА, Абу Райҳон Беруний номли Шарқшуиослик института, инв. № 5549-П, 100 бет (араб тилида).
22. Шарипов А.Д. (1978). Бсруний ва Ибн Синонинг фалсафий ёзишмалари. - Фалсафа масалалари, 1978, №10. Б. 128.
23. Қодиров М. (1977). Журжонийнинг фалсафий фикрлари. Ўзбскистонда ижтимоий-фалсафий фикр тарихи бўйича мақолалар. Тошкент : Фан. 199 б.
1. Abu Abdalla Zanjani (1985). Al-Faylasuf al- farisi al-kabir Sadriddin Shiyrazi. (na persidskom yaz.) -Dushanbe. 1985.-S.6.
2. Aliqulov X.A.(1983). Sosialno-utopicheskiye idei a Sredney Azii. - Tashkent: Fan, 1983, - C. 87.
3. Alikulov X.A.(1992). Eticheskiye vozzreniya mbisliteley Sredney Azii i Xorosana. - Tashkent: Fan, 1992, - 97 s.
4. Asmus V.F.(1976). Antichnaya filosofiya. - M.: Vbisshaya shkola, 1976,-C. 198-207.
5. Belyayev Ye.A.(1957). Musulmanskoye sektanstvo (Istoricheskiye ocherki). - M.: Izdatelstvo vostochnoy literaturbi, 1957. - 102 s.
6. Ivanov P.P. (1958). Ocherki po istorii Sredney Azii. - M.: Iz-vo vostochnoy literaturbi, 1958, -C. 87-88.
7. Ivanov M.S. (1952). Ocherki istorii Irana. M., 1952. -468 s.
8. Karimov E.E.(1991). Nekotorbiye aspektbi politicheskoy i religiozno- filosofskoy praktiki tarikata Nakshbandiya v Mavarannaxre XV v. Iz istorii sufizma: istochniki i sosialnaya praktika. - Tashkent: Fan, 1991. - 80 s.
9. Logiko-gneseologicheskiye idei Mir Sayyida Sharifa Djurdjani.(2018). Logiko-gnesologicheskiye idei msliteley Sredney Azii. - Tashkent: Fan, 2018.- S.13.
10. Muhammad Sharif Buxari. (1196). Favoid Xokoniyya. Qo‘lyozma, O‘zR FA, Abu Rayhon Beruniy nomli Sharqshunoslik instituti. Inv. № 5444, 7747.
11. Muhammad Sharif Buxari.(l 195). Zubdat ul-afkar. Qodyozma, O‘zR FA, Abu Rayhon Beruniy nomli Sharqshunoslik instituti. inv. № 8017, —B. 209,277,292.
12. Mo‘minov I.M. (1957). Mirzo Bedilning falsafiy qarashlari.
13. - Toshkent, 1957. -B.32.
14. Mo‘minov LM.(1976). Tanlangan asarlar. - Toshkent: O‘zbekiston, 1976, T. I, - C. 315.
15. Nuriddinov M.N. (2023). Iz istorii obiuyestvenno-filosofskoy mbisli Sredney Azii epoxi pozdnego feodalizma. - Tashkent: Info capital books, 2023. - 134.
16. Sagdiyev A.V. (1975). Ucheniye Ibn Rushda о sootnoshenii filosofii, teologii i religii i yego istoka v trudax al-Farabi. - M.: Nauka, 1975, - C. 120.
17. Sayyid Xuseyn Naser.( 1347). - Tegeran: Maarif islamiy, 1347.- 133 s.
18. Sayyid Djaloliddin Oshtiyazi.( 1351 -1357 x). Muntaxaboti az osori xukamoi olixi iyron. -T. I-IV. - Tegeran, 1351-1357gg.x., - 45s.
19. SVR. RUz.(1957). 4-tom. -Tashkent, 1957. - S.339.
20. Semenov A.A.(1928). Zabbitbiy srcdneaziatskiy filosof XVII veka i yego “Traktat о sokrbitom”. Izvestiya obmyestva dlya izucheniya Tadjikistana i iranskix narodnostey za yego predelami. - Tashkent: 1928. T. I, -C. 157.
21. “Qoziy Muborak”. O‘zFA, Abu Rayxon Beruniy nomli Sharqshunoslik instituti, inv. № 5549-П, 100 bet (arab tilida).
22. Sharipov A.D. (1978). Beruniy va Ibn Sinoning falsafiy yozishmalari. - Falsafa masalalari, 1978, №10. - B. 128.
23. Qodirov M. (1977). Jurjoniyning falsafiy fikrlari. O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikr tarixi bo‘yicha maqolalar. - Toshkcnt: Fan, 1977, - 199 b.

