DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/3/57-65Kalit so‘zlar:
жадид тараққиёт Туркистон мухторияти нашриёт тадқиқот чор Россияси маърифатпарварлик иқтисодий мустақиллик Конибодом ёш бухороликлар биржа жамиятиAnnotasiya
Ушбу мақолада мамлакатимиз тарихида юксак ўринга эга бўлган йирик аллома Обиджон Маҳмудов, унинг жамият ривожидаги ўрни ва у томонидан илгари сурилган қарашлар, ғоялар акс эттирилган. Шу сабабли ҳам, уларнинг ҳаёт йўллари, асарлари ва ғояларини ўрганиш – бугунги кун тарихчиси учун ғоят муҳим аҳамият касб этиши кўрсатилган. Бундан ташқари, олим томонидан ватанимиз, халқимиз тараққиёти учун жуда катта ислоҳотлар амалга оширилганлиги, бунга шонли тарихимиз гувоҳ эканлиги тасвирланиши баробарида олимнинг Қўқон жадидларининг сиёсий етакчиси ҳамда йирик ношир сифатидаги фаолиятининг янги қирралари, йирик тадбиркор ва сиёсий арбоб сифатидаги тарихимизда учрамайдиган фаолияти ҳамда қарашлари маҳаллий ва чет эл олимлари асарлари ҳамда даврий нашрлари асосида ёритилган. Шунингдек, мақолада олимнинг ношир сифатидаги фаолияти Туркистон ва Қўқонда газета ҳамда журналлар сонининг ошишига олиб келганлиги аниқ далиллар билан исботлаб берилган, унинг Туркистон мухториятида вазир ҳамда Қўқон шаҳар думасида депутат сифатидаги фаолияти амалий жиҳатдан ёритилган. Энг муҳими, унинг ҳаракатлари туфайли Қўқон шаҳар савдо-саноат биржаси ташкил этилганлиги кўрсатиб берилган. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, Обиджон Маҳмудовнинг ҳаёт йўли ва миллий тараққийпарварлик ҳаракати тараққиётига қўшган ҳиссасига доир маълумотлар ва илмий хулосалардан ушбу йўналишга оид илмий тадқиқотлар олиб боришда олий ўқув юртлар, умумтаълим ва ўрта-махсус таълим тизими учун дарслик ва ўқув қўлланмалар яратишда, тегишли давлат музейлари учун экспонатлар тайёрлашда фойдаланиш мумкин. Қолаверса, мақоланинг илмий янгилиги ҳамда амалий аҳамияти жиҳатдан долзарб бўлиши билан биргаликда, ватанимиз тарихи билан қизиқадиган тадқиқотчилар ҳамда кенг жамоатчилик учун муҳим манба бўлиши мумкин
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. O’zR MDA, 29-fond, 1-ro’yhat, 26684-ish, -B.23-25.
2. O’zR MDA, 17-fond, 1-ro’yhat, 317-ish, -B.167.
3. O’zR MDA, 17-fond, 1-ro’yhat, 317-ish, -B.183.
4. A’zamxo’jaev S. (2000) Turkiston muxtoriyati. Milliy-demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi. –T, «Ma’naviyat». - B.6.
5. Mustafa Shoqay. (2017) Shig’armalarinin toliq jinag’i. v tom. Almati. Dayk-Press. –B.321.
6. Alimova D. (2009) Istoriya kak istoriya, istoriya kak Nauka. T II. Fenomen djadidizma.-T.:»Uzbekistan». B. 180. (In Russ.).
7. Dilorom Alimova, Irada Bagirova. (2013) The history of public and cultural reformation in the Caucasus and Central Asia (19th - early 20th century). –Samarkand, –B. 143-148.
8. Abdirashidov Z. (2011) Annotirovannaya bibliografiya turkestanskix materialov v Gazete “Tarjumān” (1883-1917). – Tokio, “Universitet Tokio”, – S. 157-163. (In Russ.).
9. Edward Allworth. (1994) 130 years of Russian dominance. A historical overview. –London.: “Duke university press”, –B. 165.
10. Timur Kocaoğlu. (1992) Türkistan’da Yenilik Hareketleri ve Ihtilaller: 1900-1924. – Budapesht, “Turkuaz dizisi”, –B. 230.
11. Khaleed A. (1999) The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – New York, “University of California press”, –B.97-102.
12. Zenushkina I. (1971) Sovetskaya Nasionalnaya politika i burjuaznie istoriki: Stanovlenie Sovetskogo mnogonasionalnogo gosudarstva (1917-1922 godi) v sovremennoy amerikanskoy istoriografii. – Moskva, Misl, – S. 285. (In Russ.).
13. Khalid A. (1992) Muslim printers in Tsarist Central Asia: A research note// Central Asian survey, №11. –B. 113-118.
14. Khalid A. (1994) Printing, Publishing, and Reform in Tsarist Central Asia // International Journal of Middle East Studies, № 2. -B.187-200.
15. Phool Badan. (2016) Socio-cultural reform movement in Central Asia// The Journal of Central Asian Studies, № 1.–B.10-17.
16. Baldauf I. (2001) Jadidism in Central Asia within Reformism and Modernism in the Muslim World// Die Welt des Islams New Series,vol. 41,-B.72-88.
17. Bazarbayev K, Tursun H, Sadykova R. (2013) Jadidism as an educational system and a political movement in Turkestan (Central Asia) // International education studies, № 1. –B. 85-94.
18. Bobrovnikov v. (2017) Islamic discourse of visual propaganda in the interwar soviet orient (1918-1940) // Islamology, № 2. –B.54-73.
19. Zemtsova O. (2015) The first steps of jaded movement among Russian muslims middle volga region in nineteenth century// Zapad-vostok, №8. –B.90-96
20. Osmanova M. (2013) Staropechatnaya kniga v Sredney Azii v kontse xіx – nachale xx v // vestnik instituta istorii, arxeologii i etnografii Dagestana. № 2. –B. 10-19. (In Russ.).
21. Xudoykulov A.M. (1995) Prosvetitelskaya deyatelnost djadidov Turkestana (kones xIx – nachalo xx vv.). Diss... kand.ist.nauk. – Toshkent, – S.180 (In Russ.).
22. Tursunov R. (2008) Nasionalniy progress v Sosialno – ekonomicheskix prosessax v Turkestane v nachale xx veka. Diss... kand.ist.nauk. – Toshkent, – S.176. (In Russ.).
23. Borozdin S.S. (2012) politika rossiyskix vlastey v otnoshenii musulmanskogo naseleniya Turkestana i Buxari. diss... na uchenoy Step. kandidat istoricheskix nauk. -Ekaterinburg, –S. 183. (In Russ.).
24. Djestovskaya F.A. (2004) problema Tatarskogo prosvetitelstva v xIx - nachale xx vekov v Istoriko-politicheskom izmerenii. diss... kand.ist.nauk. – Kazan, – S.112. (In Russ.).
25. Shadmanova S. B. (2011) davriy matbuotda Turkistonning ijtimoiy – iqtisodiy va madaniy ahvoli masalalari: tarix fanlari doktori ... diss – Toshkent, –S.224.
26. Karimov N. (2016) Farg’ona jadidlarining sarvari// vodiynoma, №1. –B.70-74.
27. Kotyukova T. (2000) vibori vo vtoruyu gosudarstvennuyu dumu i deyatelnost Turkestanskix deputatov (1906 – 1907 gg.) // O’zbekiston tarixi, №3.- B.40 – 43. (In Russ.).
28. Mahkamova N. (2000) K voprosu ob urovne prosvetshennosti i Kulturnogo razvitiya sredneaziatskix gosudarstv v xx – nachalo xx veka // O’zbekiston tarixi, №1 – 2. - B.13 – 17. (In Russ.).
29. Alimova D. (2005) religioznaya tolerantnost i gumanisticheskie idei nasionalno-progressivnoy intelligentsii Turkestana // O’zbekiston tarixi. №3. - B.12-19. (In Russ.).
30. Tursunmetov A. (2010) Anglo-Amerikanskie issledovateli o musulmanskom reformatorskom dvijenii v Tsentralnoy Azii v kontse xІx-nachale xx veka // O’zbekiston tarixi, № 4. - B.81-85. (In Russ.).
31. Abdullaev R. (2010) Turkiston jadidlari va xx asr boshlarida musulmon dunyosidagi mafkuraviy jarayonlar // O’zbekiston tarixi, № 2. -B.36-43.
32. Mustafaeva N. (2000) Turkistonda milliy maorif tarixining o’qilmagan sahifalari // O’zbekiston tarixi, №1. - B. 37 – 41
33. Hasanov B. (2000) repressii protiv intelligentsii Uzbekistana v 20 – 30 godi i Ix posledstviya// O’zbekiston tarixi, №1 – 2. - B.101 – 109. (In Russ.).
34. Sharipov R. (2002) Turkiston jadidchilik harakati tarixidan. T, “O’qituvchi”, –B. 48.
35. A’zamxo’jaev S. (2000) Turkiston muxtoriyati. Milliy-demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi. –T, “Ma’naviyat”, –B.170.
36. Shamsutdinov R. (2017) Turkiston Muxtoriyati harbiy vaziri Ubaidulla xo’jaevning portretiga chizgilar // vodiynoma, - B. 28-33.
37. Shamsutdinov R. (2018) Ozarbayjon diyorida Cho’lpon merosini izlab // vodiynoma, –B.19-22;
38. Nazarov R. (2009) Mahmudov Abidjan Abduxoliq ogli// Islam v Sankt-Peterburge. - Novgorod, - S. 12-16. (In Russ.).
39. Nazarov R. (2016) Uzbekskaya diaspora Rossii: istoriya i sovremennost// Edinstvo, №2. –S.7-13. (In Russ.).
40. Islomov Z. (2020) Mahmudxo'ja Behbudiy milliy mustaqillik bunyodkori. Islom tafakkuri, 2020 yil №3. B. 6-11.

