DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/22-30Kalit so‘zlar:
жадидчилик таълим хорижий таълим Маҳмудхўжа Беҳбудий “Олия” мадрасаси “Жамияти хайрия” “Тарбияи атфол” хориждаги талабалар жамияти Истанбул университет Холид Саид.Annotasiya
Ушбу мақола Туркистон ёшларининг Россия империяси ҳукмронлиги шароитидаги хорижий таълими масаласига бағишланган. Ёшлар узоқ ўтмишдан бери илм-фанда тараққий этган ислом оламининг олий ўқув юртлари ва дунёнинг йирик шаҳарларида таълим олишга интилганлар. Туркистонда XIX аср охири – ХХ аср бошларида ҳам илм-фан ва тараққиётга интилиш давом этди. Бу жараён Туркистонда вужудга келган жадидчилик ҳаракати билан бирга ривожланиб борди. Ёшларнинг хорижий таълимига маърифатпарвар зиёлилар ва илмга хайрихоҳ кишилар моддий ва маънавий жиҳатдан ёрдам кўрсатдилар. Улар хайрия жамиятлари тузиб хорижга талаба юбориш ва у ердаги таълим жараёнига кўмак бердилар. Мамлакат учун зарур диний ва дунёвий билимларни олиш ва тараққиётга хизмат қилувчи соҳалар бўйича ёшлар хорижда таҳсил олдилар.
Мақолада тарих фанида тан олинган услуб ва тамойиллар асосида манбалар, ҳужжатлар ва адабиётларни ўрганиш хронологик ёндашув, цивилизацион, қиёсий, тизимли таҳлил қилган ҳолда ёшларнинг хориж мамлакатларида таълим олиш тарихини ўсиб бориш ва бу йўлда амалга оширилган амалий фаолиятни кўрсатиб берилган.
Шунингдек, Туркистон ёшларининг хорижда таълим олишига сабабчи бўлган омиллар, ўлкадаги сиёсий-ижтимоий, ҳолат, миллий кадрлар тайёрлашдан мақсад таҳлил қилинган. Туркистон минтақасида мавжуд уч ҳукумат, яъни Туркистон генерал-губернаторлиги, Бухоро амирлиги ва Хива хонлигида ушбу масалага нисбатан эътибор кўрсатиб берилган. Миллий кадрлар тайёрлаш учун юборилган мамлакатлар ва у ердаги таълим ҳақида сўз борган. Жадид зиёлилари томонидан ёшларни хорижда ўқитиш йўлида тузилган маърифий ва хайрия жамиятлари ҳамда ёшларнинг борган мамлакатларидаги тузган илмий жамиятлари манбалар асосида очиб берилган.
Ушбу даврда Туркистон ёшлари Оренбург, Петербург, Қозон, Уфа каби Россиянинг марказий шаҳарлари, Туркия, Миср, Ҳиндистон ва Европанинг ривожланган давлатлари таълим муассасаларида ўқидилар. Мақолада мавзуга оид архив ҳужжатлари, манбалар ва кенг турдаги илмий адабиётлар таҳлилга тортилган. Ушбу мақола орқали ХХ аср бошларидаги Туркистон ёшларининг хорижий таълими тарихининг манзараси тасвирлаб беришга ҳаракат қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Ziyo Said. Tanlangan asarlar. (To‘plovchi Sh.Turdiev). Toshkent, 1974. – B. 32.
2. Samarqandi mufti Mahmud xo‘ja ibn Behbud xo‘ja hatib. Ta’min istiqbol // Shuhrat. 1908 yil 7 fevral.
3. Baldauf I. XX asr o‘zbek adabiyotiga chizgilar. Toshkent: Ma’naviyat, 2001. – B. 16.
4. O’zbekiston Milliy arxivi. I-461-fond, 1-ro‘yxat, 935-ish, 3-5-varaqlar
5. Bekmuhammad U. Jayxunni jilovlagan mirob // Kamalak. 2004 yil 4 dekabr.
6. Pozdna buxarsev v Parij // Turkiston viloyatining gazeti. 1910 yil 24 yanvar.
7. O‘zbekiston Milliy arxivi. I-461-fond, 1- rо‘yxat, 1315-ish, 337-varaq orqa tomoni.
8. Solih bin Sobit Abiddin. Marjoniy. – Qozon: Maorif, 1915. – B. 39.
9. Chor hukumati va Turkistonda tatar muallimlari // Inqilob. № 7-8. 1922. – B. 27-30.
10. Orenburg‘ shahrindagi madrasai Husayniyani prog‘rammasi... //Taraqqiy. 1906 yil 12 avgust; O‘quv majlisi // Shuhrat. 1907 yil 18 dekabr; Ufoda Madrasa Oliya dinia // Tujjor. 1907 yil 28 avgust; Ilm yo‘linda hayirot // Samarqand. 1913 yil 2 avgust; Karimiy F. Istanbul maktablari haqida bir qadar ma’lumot // Sho‘ro. № 7. 1913 yil – B. 213.
11. Yosh turkistonli. Gaspirali Ismoilbek nomi “Tarjimon” gazetasining chiqanligini 50 yilligi munosabati ila // Yosh Turkiston. № 41. 1933. – B.1.
12. Muhammadjonov M. Turmush urunishlari. Samarqand-Toshkent, 1926. – B. 169.
13. Shermuhamedov M. Xo‘qand yoshlariga murojat // El bayrog‘i. 1918 yil, 18 yanvar; Tashakkurnoma // Ulug‘ Turkiston. 1917 yil, 4 noyabr.
14. Agzamxo‘jaev S. Birlashmoq maslagidagi toliblar // Yosh kuch. № 5. 1991. – B. 5.
15. Ustav musulmanskago obshestva “Pomosh” v Tashkente. Tashkent, 1909. – S. 1-2.
16. Otchet musulmanskogo obshestva “Pomosh” // Turkiston viloyatining gazeti. 1910 yil 7 fevral.
17. Yoqub. Ilk xojam. // Yosh Turkiston. № 50. 1934. – B.13.
18. Munavvarqori Abdurashidxonov. Xotiralarimdan (jadidchilik tarixidan lavhalar) – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 108-109.
19. S. Ahmad. Munavvar qori // Sharq yulduzi. № 5. 1992. –B.107-108; Munavvar qori Abdurashidxonov. Tanlangan asarlar. Nashrga tayyorlovchi va so‘z boshi muallifi – san’atshunoslik fanlari nomzodi Sirojiddin Ahmedov. – Toshkent: Ma’naviyat, 2003.
20. F. Xo‘jaev Tanlangan asarlari. 1-Tom. – Toshkent: Fan, 1976. – B. 98.
21. S. Ayniy. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Moskva,1926. – B. 84.
22. Zaki Validiy To‘g‘on. Bugungi turk eli. Turkiston va uning yangi tarixi. 2-bosqi. – Istanbul, 1981. – B.354,
23. H. Boltaboev Fitrat va jadidchilik (Ilmiy tadqiqiy maqolalar). – Toshkent, 2007. – B 18.
24. Kocao’g’lu T. Turkistanda Yenilik Hareketleri ve ihtilaler. 1900-1924: Birinchi Baski, Haarlen. – Holland-2001. – B. 467.
25. O‘zbekiston Milliy arxivi. I-3 fond, 1-ro‘yxat, 356-ish, 5-varaq.
26. Ayniy S. Asarlar. VIII tomlik 1-tom. – Toshkent, 1965. – B. 236.
27. O‘zbekiston Milliy arxivi. I-19-fond, 4-ro‘yxat, 115-ish, 5-varaq.
28. O‘zbekiston Milliy arxivi. I-2-fond, 1-ro‘yxat, 283-ish, 14-varaq.
29. O‘zbekiston Milliy arxivi. I-461-fond, 1-ro‘yxat, 1260-ish, 69-varaq.
30. O‘zbekiston Milliy arxivi. I-461-fond, 1-ro‘yxat, 2115-ish, 19-varaq.
31. Karimiy F. Istanbul maktablari haqida bir qadar ma’lumot // Sho‘ro. № 7. 1913. – B. 213.
32. Ahmedov S. Shohidi Eson // Ma’rifat. 2004 yil 17 iyun.
33. Ali Shomil Husayin o‘g‘li. Qatag‘on qurboni // Jahon adabiyoti. № 1. 2008. – B. 46.

