Mualliflar

  • Lola AZIMOVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/4/39-48

Kalit so‘zlar:

ислом адабиёт ғоя асар тарих маърифат диний қаҳрамон жангнома воқеа образ тасвир дидактика тарбия ахлоқ маънавият.

Annotasiya

Ўзбек мумтоз адабиётида ислом тарихи воқеаларини бадиий ифодалаган асарлар, қиссалар талайгина. Уларда ислом дини, унинг ғоялари, Пайғамбар (с.а.в.) ҳаёти ва фаолияти, саҳобалар, уларнинг эзгу сифатлари ҳамда ислом дини тарғиботи учун фаоллик кўрсатган тарихий шахсларнинг ҳаракатлари кенг ёритилган. Хусусан, ислом тарихи бадиий ифодаланган асарлар, асосан XVII-XIX асрларга оид бўлиб, улар характер-хусусиятига кўра тарихий-жангнома қиссалар ҳисобланади. Асосан, ўзбек мумтоз адабиётда ислом тарихи воқеалари билан бир қаторда ислом тарихида машҳур тарихий шахслар бўлган саҳобалар, Жаъфари Содиқ, Ҳазрат Али, Абу Суфён, Холид ибн Валид, Қусам ибн Аббос, Хажжож кабиларнинг сифатлари, ҳаракатлари, дин йўлидаги жонбозликлари бадиий тарзда қаламга олинган. XVII аср ижодкорларидан Сўфи Оллоёр ва Бобораҳим Машраб ижодида Уҳуд жанги, Карбало воқеалари ҳамда тарихий шахсларнинг жонбозликлари лирик мисраларда бадиий ифодаланса, XVIII-XIX аср ижодкорларидан Собир Сайқалий, Жаҳон отин Увайсий, Холис Тошкандий, Нисо, Мирзахон Хоний, Абдуқаюм Ваҳмий кабилар бевосита тарихий воқеликни қаламга олганликларини кўриш мумкин. Мазкур XVIII-XIX аср ижодкорлари ва ўндан ортиқ халқ ичидан чиққан ижодкорлар ҳам ўз номларини кўрсатмаган ҳолда Ҳазрат Али, Қусам ибн Аббос, Имом Ҳасан, Имом Ҳусайн, Муҳаммад Ҳанифа, Хажжож, Муҳаммад Боқир, Саййид Баттол Ғозий каби тарихий шахслар қаҳрамонликларини маснавий йўли билан бадиий ифодалаб, махсус лиро-эпик қиссалар битганлар. Шу жиҳатдан, ислом тарихи воқеалари ва машҳур шахслар фаолияти бадиий ифодаланган халқ қиссаларининг юздан ортиқ қўлёзма ва тошбосма нусхалари ЎзФА Шарқшунослик қўлёзмалар институти асосий фонди ҳамда Ҳамид Сулаймон фондида сақланиб келмоқда. Дарҳақиқат, ўзбек мумтоз адабиётини ислом дин, унинг бунёдкорликка, инсонпарварликка йўғрилган ғояларисиз тасаввур этиб бўлмайди. Юқорида таъкидланганидек, уларда ислом дини, унинг тарихий воқеаларидан тортиб, тасаввуф таълимотининг бадиий ижоддаги образ ва тамсиллар воситасидаги бадиий талқинини кўриш мумкин. Шу асосда, ўзбек мумтоз адабиётида мавжуд диний характердаги асарларни ўрганиш, уларнинг дидактик жиҳатларини ёритиш, бадиий санъатларни қўлланиш ўрнини кўрсатиш муҳим вазифалардан саналади.  Шу жиҳатдан, XVII-XIX асрларга оид ислом тарихига оид асарлар ва уларнинг бадиий хусусиятлари, мазмуний таснифи масалалари Республика фондларда сақланаётган қўлёзма ва тошбосма манбалар асосида тадқиқ этилди ва умумлашма хулосалар берилди.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1.Аbul Аbbоs Аhmаd ibn Yahyo ibn Jоbir аl-Bаlоzuriy. (2012). Futuh аl-buldоn. Хurоsоnning fаth etilishi / So‘zbоshi, аrаb tilidаn tаrjimа, shаrhlаr, izоhlаr vа ko‘rsаtkichlаr muаllifi Sh.S.Kаmоliddin. – T.: O‘zbеkistоn.

2. Bоbоrаhim Mаshrаb. (1994). Mаbdаi nur. – T.: Fаn.

3. Аbdullаyеv V. (1967). O‘zbеk аdаbiyoti tаriхi. 2- kitоb. – T.: O‘qituvchi.

4. Rаvshаnоv F. (1997). Хоlis vа uning аdаbiy mеrоsi. Fil.f.n.dis. – Sаmаrqаnd.

5. Soyipov S. (2020). “Qissayi Sayqaliy” asari qo‘lyozma nusxalarining qiyosiy-tekstologik tadqiqi. Mоnоgrаfiya. – T.: “VNESHINVESTPROM” nashriyoti.

6. Chоriyеv А. (1996). Hаzrаti Sultоn tаriхi vа Hаzrаti Bаshir mаnоqibi. – T.: Shаrq.

7. Eshоnоvа S. (2006). XX аsr bоshlаridаgi Qo‘qоn shоirаlаri (Nisо vа Хоniy). Filоlоgiya fаnlаri nоmzоdlik dissеrtаtsiyasi аvtоrеfеrаti. – Toshkent.

8. Shоh Hаkim Хоlis. (1994). Sаfеd Bulоn qissаsi. Nаshrgа tаyyorlоvchilаr, so‘z bоshi vа izоh muаlliflаri T.Nаbiyеv, M.Hаsаniy. – T.: G‘.G‘ulоm nоmidаgi Аdаbiyot vа sаnъаt nаshriyoti.

9. Ishоqхоn Ibrаt. (1991).Tаriхi Fаrg‘оnа. – T.: Kаmаlаk.

10. Hаziniy yurti. (2010). N.Аbdulаhаtоv vа bоshq. – T.: Yangi аsr аvlоdi.

11. Sаyqаliy S. (2004). Rаvzаt ush-shuhаdо / Nаshrgа tаyyorlоvchi, so‘zbоshi vа lug‘аt muаlliflаri S. Sаyfullоh, D. Хunzеkr. – T.: Mоvаrоunnаhr.

12. Sоipоv S. (2006). “Qissаi Sаyqаliy” аsаri qo‘lyozmа nusхаlаrining qiyosiy tеkstоlоgik tаdqiqi. Fil. fаn. nоm... diss. Аvtоrеfеrаt. – Toshkent.

13. Qаyumоv А. (1961). Qo‘qоn аdаbiy muhiti (XVIII-XIX аsrlаr). – T.: O‘zFА nаshriyoti.

14. Islоmоv H. (1983). Uvаysiyning “Qissаi pur g‘ussа” аsаri qo‘lyozmаsi // Аdаbiy mеrоs, 1983, 3-sоn.

15. O‘zFА SHI fоndi 13055/1/2/3, 8844/2, 12756, 9569/2, 5354/1, 3650/2, 8924/2, 9818/2, 9074/2, 12447, 12457/1 rаqаmli qo‘lyozmаlаr.

16. Imоm Hаsаn vа Imоm Husаyn qissаsi. (2003). – T.: Yangi аsr аvlоdi.

17. Аbdulаhаtоv N. Аbduqаyum Vаhmiy Mаrg‘inоniyning nоdir mеrоsi // Elеktrоn hоldа.

18. Аbdullаyеv V, Vаliхo‘jаyеv B. (1978). Miriy vа uning zаmоndоshlаri. – T.: Fаn.

19. Mаsse А. (1961). Islаm. IVL, – Moskva.

20. Zufunun qissаsi. (1993). А.Qоdiriy nоmidаgi хаlq mеrоsi. – Toshkent.

21. Hаzrаti Аli hаqidа qissаlаr. (1992). Nаshrgа tаyyorlоvchi vа so‘zbоshi muаllifi S.Rаfiddinоv. – T.: Yozuvchi.

22. Jo‘rаyеv Z., Mаsаliyеvа О. (2015). Zаrkеntdаgi аvliyo оtа. – T.: TIU nаshriyot-mаtbаа birlаshmаsi.

23. Jumаnаzаrоv U. (1990). Tаriх, аfsоnа vа din. – T.: O‘zbеkistоn.

Tegishli maqolalar

Zamirakhon ISAKOVA, ТАСАВВУФ ТАЪЛИМОТИДА ИРФОН ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ МАЗМУН-МОҲИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 4 (2021)

Muminjon XUJAEV, МАҲМУДХЎЖА БЕҲБУДИЙ – ЖАДИД ИСЛОҲОТЛАРИ ЕТАКЧИСИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Lola АZIMOVA, ХАЛҚ КИТОБИ “МУСИБАТНОМАИ ТУРКИЙ”ДА ЛИРИК ТАСВИРЛАР ТАЛҚИНИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 3 (2019)

Bekzodbek MUXTAROV, НОСИРУДДИН САМАРҚАНДИЙНИНГ «РИЁЗАТ АЛ-АХЛОҚ» АСАРИ – АХЛОҚИЙ ТАРБИЯ БОРАСИДА МУҲИМ МАНБА , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Muhabbatxon AGZAMOVA, АБУ ЖАЪФАР МУҲАММАД ИБН ЖАРИР ТАБАРИЙНИНГ ИЛМИЙ МЕРОСИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 1 (2022)

Nematullo MUKHAMEDOV, ЗАНГИОТА МЕЪМОРИЙ МАЖМУАСИ ВА УНДАГИ ЭПИГРАФИК ЁЗУВЛАР , Islom ziyosi: Jild 5 № 4 (2022)

Zukhra ARIPOVA, ЎРТА АСР МИСР ТАРИХЧИЛАРИ ҲАҚИДА , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Utkirbek HASANBOYEV, ДИН ВА ДИНИЙ ТАШКИЛОТЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ-МАЪНАВИЙ МУҲИТНИ СОҒЛОМЛАШТИРИШДАГИ ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 9 № 3 (2026)

Husniddin AKHMEDOV, ТАЪЛИМ ВА МАЪНАВИЙ ТАРБИЯ , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Barot M. AMONOV, БАДРУДДИН АЙНИЙ МАЪНАВИЙ МЕРОСИНИНГ ҲАДИСШУНОСЛИКДАГИ ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 3 (2022)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.