DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/1/87%20-%2097Kalit so‘zlar:
турк тили ҳурмат олмош қариндошлик атама лексик бирликларAnnotasiya
Ушбу мақола турк тилида ҳурмат категориясининг лексик-морфологик шаклда ифодаланишига бағишланган. Tурк тилида ҳурматни юзага келтирувчи лексик-морфологик воситалар аниқланган ва уларнинг услубий хусусиятлари очиб берилган. Турк тилида ҳурмат ифодаловчи сўзларнинг кўплиги тилда ҳурмат категориясининг ифодаланиш даражаси такомиллашганидан далолатдир. Ҳурмат ифодаловчи лексик воситаларни фаоллиги ва мазмунига кўра қуйидагиларга ажратилади: кишилик олмошлари, қариндошлик атамалари, ҳурматни ифодаловчи лексик бирликлар.
Турк тилида ҳурмат, асосан, кишилик, ўзлик ва сўроқ олмошларида акс этади. Ҳурмат маъносини ифодаловчи лексемаларнинг семантик тараққиёти, семалари ажратилиб, ҳурмат ифодаловчи янги маънолари аниқланган. Олмошларнинг маъно зидлигини таъминловчи стилистик жиҳатлари ёритилиб берилган. Шунинг билан бирга олмошлар ўрнида bendeniz, köleniz, kulunuz каби сўзларни қўллаш орқали сўзловчининг тингловчига бўлган юқори даражадаги ҳурматнинг ифодаланиши баён этилади. Кариндош уруғчилик атамаларидаги ҳурмат маъносининг ўзига хос томонларига эътибор қаратилган. Кишилик жамиятида мулоқот, аввало, унинг атрофидагилар, яқинлари билан бўлган муносабат асосида шаклланади. Шу боис қариндошлик атамаларининг ҳурмат ифодалаш функцияси қадимийроқдир. Ҳурматни ифодаловчи баъзи лексик бирликлар қаторига hanım, efendi, bay, bey сўзлари ҳам киради. Ҳурмат категориясида “аёл” маъносини ифодаловчи hanımefendi, hanım, bayan, kadın, hatun, karı сўзлари синонимик қаторни ташкил этади. Тартибланиш ҳолатига кўра улардаги ҳурмат даражаси энг юқоридан нейтрал даражага қараб пасайиб боради.
Ушбу мақолада тилга олинган лексик бирликларга ҳамроҳлик қилувчи қўшимчалар тадқиқ этилган. Булар қаторига m (-im, -ım/ -üm, -um) қўшимчаси, -lar, -ler қўшимчаси киради. Таъкидланган қўшимчалар ўзининг категориал вазифасидан ташқари, нокатегориал яъни функционал жиҳатдан ҳурмат ифодалашда қўлланилиши ҳақида фикрлар баён этилади. Морфологик шакллар лексик воситаларга ҳамроҳлик этиши билан бирга мазмунни тўлдиришга хизмат қилиши кузатилади. Tурк тилида ҳурматни юзага келтирувчи лексик морфологик воситаларнинг ўзига хос жиҳатлари мана шу таъкидланганлар асосида таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Имамова Х. (2016) Кишилик олмошлари ҳурмат категорияси контекстида. Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети «Ўзбекистонда хорижий тиллар» илмий-методик электрон журнал № 1. – Б58 64. http://journal.fledu.uz. Тошкент.
2. Йўлдошева Ф. (1986) “Афанди” эпитетининг этимологиясига доир // Ўзбек тили терминологияси ва унинг тараққиёти перспективалари. I Республика терминология конференцияси материаллари. Тошкент: Фан, 110- 111 бет.
3. Rustamiy, S. (2018). Typological peculiarties of science of balaghah, rhetoric and stylistics. The Light of Islam, 2018(1), 16. ;
4. Rustamiy, S. (2019). On significance of science of Balāǧat in achieving linguisticaesthetic perfection. The Light of Islam, 2019(4), 14.
5. Сафаров Ш. (2008) Прагмалингвистика. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 285 б.
6. Содиқов Қ. (2006) Туркий ёзма ёдгорликлар тили: адабий тилнинг юзага келиши ва тикланиши. – Тошкент: ТошДШИ, 148- б.
7. Ўзбек тили грамматикаси I. (1975) – Тошкент: Фан, 332- бет.
8. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. (2006) Икки томли, 1-том. – Москва: Рус тили, 1981. 63- бет; Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Беш томли, 1-том. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Давлат илмий нашриёти.117- бет.
9. Ҳожиева Х. (2000) Кишилик олмошлари ва ҳурмат маъноси. Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, -№ 4. 37- б.
10. Ахманова О.С. (1966) Словарь лингвистических терминов. – Москва.
11. Гаффаров М.А. (1976) Персидско-русский словарь 1. – Мocква: Наука, Стр. 279.
12. Джевдет-заде Х. и Кононов А.Н. (1934) Грамматика современного турецкого языка. – Ленинград, Стр. 57-67;
13. Радлов В.В. (1893-1911) Опыт словаря тюрских наречий, 1-1V. С-Пб.; p.s. О Слове Хан- 11; -С.1662.
14. Саттаров Г.Ф. (1975) Отчества и категория вежливости-почтительности в современной татарской антропонимии // Советская Тюркология. – Баку.-№1, 80-86. Стр. 82.
15. Хинди-русский словарь (1972); Под ред. В.М. Бесскровного. – Москва: Наука, 1972. Стр. 420.
16. Banguoğlu T. (1986) Türkçenin Grameri. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi. 1986. S. 356-371.
17. Bozkurt F. (1999) Türklerin Dili. – Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. 1999. S. 42.
18. Büyük Lugat ve Ansiklopedi. (1971) – İstanbul: Meydan Yayınevi. 1971. S. 82.
19. Çağatay S. (2008) Türkçe’de ‘Kadın’ için Kullanılan Sözler // Prof.Dr. Saadet Çağatay’ın Yayınlanmış Tüm Makaleleri. C.1. – İstanbul: Ayaz Tahir Türkistan İdil Ural Vakfı, S. 91.
20. Gencan T.N. (1971) Dilbilgisi. – İstanbul: Fen Fakültesi(Döner Sermaye) Basımevi. S. 214-228;
21. Göker O. (1996) Uygulamalı Türkçe II. – İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, S. 71-75.
22. Güntekin R. N. (1992) Çalıkuşu. – İstanbul: İnkılap Kitabevi. - 408 s.
23. Grönbech K. (1995) Türkçenin yapısı. Çeviren: Akalın M., – Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. S. 63.
24. Demircan Ö. (1977) Türkiye Türkçesinde Kök ve Ek Bileşimi. – Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, -126 s.
25. Doğan D.Mehmet. (1994) Büyük Türkçe Sözlük. – İstanbul: Ülke Yayınları, S. 1169.
26. Doerfer G. (1887) Türkischa und Mongolische Elemente im Neupersischen, 1, 1963; 11 1965; III, 1967, – Wiasfaden. P.s.141-183.; Hübschmann Н. Etymologic und Lautlehre der Assetischen Sprahe. – Strassburg, 1887. -Р. 133.
27. 28. Ergin M. (2008) Türk Dil Bilgisi. – İstanbul: Bayrak Basım / Yayım/ Tanıtım, -407 s.
28. Hatiboğlu V. (1974) Türkçenin ekleri. – Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. S.106.
29. Hengirmen M. (1995) Türkçe Dilbilgisi. – Ankara: Engin Yayınevi. S. 121
30. Korkmaz Z. (2007) Türkiye Türkçesi Grameri. – Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, - 1224 s.
31. Rasanen M. (1969) Etimologischen Wörterbuchs der Türk Sprachen. Versucheines – Helsinki. Р. 154, 219.;
32. Türkçe sözlük 1 (1988) .A-J,. 2.К-Z. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi. S. 169, S. 909.
33. Ziema P. (1987) Some Remarks On Old Turkish Words For ‘Wife’, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, Belleten, – Ankara: TTKBE, 1992. S. 305-309.
34. ҚБ – Юсуф Хос Хожиб.(1971) Қутадғу Билиг. Транскрипция ва ҳозирги ўзбек тилига тавсиф. Каримов Қ. – Тошкент, Фан, -964 б.
35. Ç – Güntekin R. N. (1992) Çalıkuşu. – İstanbul: İnkılap Kitabevi, - 408 s.
36. КВ – Yusuf Has Haçib. Kutadgu Bilig. (1991) Çeviri / Arat R.R – Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, - 477 s.
37. Z.K – İzgü Muzaffer. (1995) Zıkkımın Kökü. –Ankara, Bilgi Yayınevi. -S. -291.
