DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/3/141-149Kalit so‘zlar:
феъл кўмакчи феъллар иш ҳаракат асосий мазмун англатувчи феъл кесим қўшимча маъноAnnotasiya
Араб тилида феъл туркуми бошқа сўз туркумлари ичида энг салмоқли ўринни эгаллайди. Араб тилидаги феълларнинг морфологик хусусиятларини билмай туриб, бошқа туркумларга хос кўпгина грамматик қоидаларни ўзлаштириш мумкин эмас. Ушбу мақола субъектнинг иш ҳаракатини билдирувчи етакчи феъл билан бирга келиб, унга турлича қўшимча маъно берувчи кўмакчи феълларга бағишланган. Араб тилида кўмакчи феъллар мавзуси жуда кенг ва мураккаб мавзулардан ҳисобланади. Тилшунослар бу масала билан илк ўрта асрлардан кунимизга қадар жиддий шуғулланиб келадилар. Энг янги, замонавий тадқиқотлар Аббос Ҳасан, Мустафо Ғалайийний, Фуъад Неъмат, Антуан Даҳдаҳ, Абу бакр Абдул Алий ишларида жамланган. Мазкур мақолада араб тилидаги кўмакчи феълларнинг семантик таснифи масаласи илмий асосланган. Унга кўра феъллар “бўлиш” ва “бўлиб қолиш” мазмунини ифодаловчи феъллар”, “Мулоҳаза феъллари”, “Ўзгариш ёки айланиб қолишни ифодаловчи феъллар”, “Иш-ҳаракатнинг бошланишини ифода этувчи феъллар”, “бўсаға мазмунини ифодаловчи феъллар” каби семантик гуруҳларга бўлиниб асосий феълга мазкур маъноларни юклайди. Бу феълларнинг ичида «أخواتها و كان» энг сермаҳсул бўлиб, исмий гапларда боғловчи феъл вазифасида келиб, исмий кесимни тушум келишигида келишини талаб қилади, феълий гапларда эса феъл-кесим билан мураккаб феъл замонларини ҳосил қилади.
الشروع أفعال феъллари эгани бош келишикда ва кесимни тушум келишигига қўйиб маъно кашф қилувчи иш-ҳаракатининг бошланганлигини англатади. Афъалу-л-муқараба феълларидан кейин келаётган кесим эса бутун бир жумла шаклида бўлиши мумкин. бундан ташқари афъалу-л-муқараба асосий ёки ёрдамчи феъл бўлиши ҳам мумкин. Араб тилидаги кўмакчи феълларнинг жумладаги ишлатилиш доираси кенг, улар жумланинг нафақат иш ҳаракат даражасини, ҳолини, балки, унинг замонини ҳам ифодалаб бера олар экан. бундан ташқари кўмакчи феълларнинг яна бир тури жумладаги ҳис-ҳаяжон, истак ва хоҳишни, ҳис-туйғуни ҳам намоён эта олиши тадқиқот давомида аниқланиб, таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
Akmalxonov, Akmalxon (2019) Abu Yakub Sakkaki’s views on the role of the source letters in words in Arabic. International Journal of Research 2019 (March), 353-359.
2. Akmalxonov, Akmalxon (2020) On the words not inflected for cases by Abu Ya’kub Sakkokiy. International Scientific Journal. Theoretical and Applied Science. Clarivate Analytics. Philadelphia, USA. 2020 (2), 543-547.
3. Gabuchan G.M., Lebedev V.V. (1990) Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar –Мoskva.
4. Grade B.M. (1998) Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osvyashenii. - Мoskva.
5. Ibrohimov N., Yusupov M. (1997) Arab tili grammatikasi –Т.: O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi davlat nashriyoti, 1-jild.
6. Islomov, Zohidjon (2019) “Source studies analysis of manuscripts of “Muqaddimatu-ladab” in foreign archival funds,” The Light of Islam: vol. 2019 : Iss. 4 , Article 41. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/41.
7. Lafasov, O’roqboy (2007). O’zbek tili. –Тоshkent.
8. Lebedev v.v. (1985). Zadachi sopostavitelnogo izucheniya glagolnix system arabskogo I russkogo yazikov. vestnik MGU. № 1. – Мoskva.
9. Маgomedov М.М. (2000) Glagol bitiya «каnа» v literaturnom arabskom yazike (na маteriale Коrana). Аvtoreferat diss. …na soiskanie uch. step. kand. filol. nauk - М:, 2000.-25s.
10. Nasirova, Malika (2019). “Scientific heritage of Makhmud Zamakhshari and actual questions of the studies of Mavarennakhr`s linguistic school” The Light of Islam: vol. 2019: Iss. 1, Article 15. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss1/15.
11. Nasirova, Malika (2019) “Incomplete conjunction of words in the arabic grammar,” The Light of Islam: vol. 2019: Iss. 4, Article 15. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/15.
12. Nasirova, M. A. (2019). The contribution of the outstanding Mavarannahrian scholar Mahmud az-Zamakhshari into the world linguistics. International Scientific Journal. Theoretical and Applied Science. Clarivate Analytics. Philadelphia, USA, 2019, (10), 755-759.
13. Nasirova, Malika (2012) Maveraunnahr v kontekste arabskix lingvisticheskix shkol. Chelabinskiy gosudarstvenniy universitet. 2012. № 1. (266)
14. Nosirova, Malika (2005) Mahmud Zamaxshariyning “Аl-unmuzaj fi-n-nahv” risolasi. –Т.: ТDShI.
15. Nosirova, Malika (2013) “Аf”аlu-sh-shuru’ va-l-muqoraba” fe’llari // O’zbek sharqshunosligi: buguni va ertasi. -Т.: ТDShI.
16. Rustamiy, S. (2020). Mahmud Koshgariy’s views on fonetic, graphic and morphological characteristics of turkic languages. The Light of Islam, 2020 (2), 37-44.
17. Rustamiy, S. (2016). “ESASU-L-BELAGA” VE “DİVAN-U LUGAT-İT-TÜRK” ESERLERİNİN DİL BİLİMİ vE BELAGAT BİLİMİYLE İLGİLİ YÖNLERİ. Electronic Turkish Studies, 11(20).
18. Sagdullaeva, Dilfuza (2020). “Analysis of arabic collocation in the work of “Kysasi Rabghuzi”, “The Light of Islam”: vol. 2020 : Iss. 1, Article 25. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss1/25
19. Khazratkulov, Alisher. (2020) A COMMENTARY ON THE QUR’AN IN BUKHARI’S AL-JAME AS-SAHIH. Academicia. vol. 10, Issue 7, July 2020 -P. 236-244.
20. Feruza Nizamova. (2019). Technological Issues and Innovative Solutions of Learning Ruba’is of Amir Khusrow Dehlavi // International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering (IJITEE), ISSN: 2278–3075 (Online), volume-9 Issue-2, December 2019, Page No. 4792-4798. https://www.ijitee.org/download/volume-9-issue-2
21. Yakovenko E.v.( 2000) Spryajenie nepravilnix glagolov v arabskom yazike. -Мoskva.
22. Abu Bakr Ali Abd al-Alim (2002). Maktabat al-usrati fi an-nahv.-Al-Qohira.: Dar al-G’ad al-jadid. (in arabic)
23. Abu Bakr Ali Abd al-Alim (2002). Durus fi an-nahv li at-tullab va al-muallimiyn. .-Al-Qohira.:maktabat al-Qur’an. (in arabic)
24. Antuan el-Dahdah (1992). Mujam qavaid al-arabiyya al-alamiyya. -Lubnan. (in arabic)
25. Abbas Hasan(2004). An-nahv al-vafi. -Misr. (in arabic)
26. Nasif, Hifni, Mahammad Diyab, Mustafa Tamum(2007). Ad-Durus an-nahviyya. –Misr.: Dar al-aqiyda. (in arabic)
27. Ma’luf, Luis . (2005) Al-Munjid fi allugat va al-a’lam. - Bayrut.:dar al-mashriq, 2005. (in arabic)
28. Mahmud az-Zamahshariy (2013). Al-Mufassal fi san’ati al-i’rab.-Al-Qohira. (in arabic)
29. Mustafo al-G’alayiyni (2001). Jami’ ad-durus al-arabiyya.-Al-Qohira.: Al-maktaba al-asriyya. (in arabic)
30. Fuad, Ni’mat (1973). Mulahhas qavaid al-lagati al-arabiyyati.- Misr.: Nahda.
31. Fadil Solih as-Samiraniy (2016). Abu al-Barakat ibn al-Anbariy va dirasatuhu an-nahviyya.-Bayrut, Lubnan. (in arabic)
32. As-Sayyid xalifa, Tahir Sulayman(2013). Al-Kafi fi an-nahv. –Al-Qohira.: Dar al-taqva. (in arabic)
33. www.arabdict.com
34. www.drmosad.com
35. www.al-ahram.org
36. www.al-axbar.org

