DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/2/11%20-%2018Kalit so‘zlar:
тилшунослик эга кесим маъновий омил лафзий омил жомид хабар муштақ хабарAnnotasiya
Мазкур мақола араб тили синтаксисининг муҳим масалаларидан бири бўлмиш эга-кесим муносабатига бағишланган. Маълумки, араб тилининг сарфу наҳви қонун - қоидалари араб тилининг табиий хусусиятларидан келиб чиқиб тузилган.
Шу боис ушбу тилда учрайдиган айрим грамматик муносабатлар, ҳолатлар бошқа тилларда, табиийки, учрамайди. Бу ҳолатни тушунтириш учун машҳур тилшунос олимларнинг асарларидан фойдаланиб, мисоллар ёрдамида ҳозирги замон ўқувчиси (хорижий тилларни ўрганувчи) эътиборига ҳавола этиш ҳам долзарблик касб этади. Шу нуқтаи назардан ушбу мақолада буюк тилшунос, Мовароуннаҳр тилшунослик мактабининг асосчиси Маҳмуд Замахшарийнинг “Ал-Муфассал фи санъати л-иъраб” асари ҳамда шу мактаб вакилларининг ҳамон ўз долзарблигини йўқотматган асарлари (Malika,Nasirova,2019b.:755) мисолида араб тилидаги эга-кесим масаласи очиб берилган.
Мақоланинг асосий таҳлил қисмида гап ва унинг турлари, “жумла” ва “калом” атамалари, эганинг турлари, яъни ҳеч қандай аниқловчисиз келадиган ва лафзий омиллардан холи эга. Иккинчиси аниқ ва мажҳул нисбат сифатдошлар, масдар, сифати мушаббаҳа, орттирма даражадаги сифат назарда тутилган “васф” деб номланган эга масаласи тадқиқ этилган.
Кесим ва унинг турлари ҳам таҳлил доирасига тортилган бўлиб, кесим бир сўз (муфрад), гап (жумла хабар) ва сўз бирикмаси (шибҳи жумла) билан ифодаланганлигига қараб турларга бўлинади.
Мақолада кесимни эга билан боғловчи воситаларга ҳам тўхтаб ўтилган. Улар: олмошлар, кўрсатиш олмошлари, эга бўлиб келаётган сўзнинг такрорланиши ҳамда умумийлик, яъни кесим вазифасида келаётган гап умумий лафз бўлиши. Шунингдек, бир сўз билан ифодаланган кесимнинг “жомид хабар” ва “муштақ хабар”га бўлиниши мисоллар билан тушунтирилган. Мазкур атамалар изоҳланган.
Хулоса қисмида эса тадқиқотдан маълум бўлишича, эганинг бош келишикда бўлиши, айнан ўзининг эгалигида, яъни маънавий омил эканлигидир. Бундан бўлак бирорта белгиси йўқ. Кесимда эса унинг бош келишиги бўлиб, айни вақтда эга учун кесим вазифасини ўташ омили, айнан эганинг ўзи, яъни лафзий омил ҳисобланади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Akmalxonov, Akmalxon (2019) Abu Yakub Sakkaki’s views on the role of the source letters in words in Arabic. International Journal of Research 2019 (March), 353 - 359.
2. Akmalxonov, Akmalxon (2020) On the words not inflected for cases by Abu Ya’kub Sakkokiy. International Scientific Journal. Theoretical and Applied Science. Clarivate Analytics. Philadelphia, USA. 2020 (2), 543 547.
3. Grade B.M. (1998) Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osvyashenii. - Мoskva.
4. Kasimova, Sarvinoz (2012). Sposobi izlojeniya sintaksicheskix otnosheniy v proizvedenii “Mukaddima”.- “Vestnik” Chelyabinskogo Gosudarstvennogo Universiteta. – Chelyabinsk, № 12., Vipusk 10. –P.130 - 135.
5. Kasimova, Sarvinoz (2019).Nauchnie issledovaniya poteorii arabskogo yazika lingvistov Mavaraunnahra v XI XIII vekax.- “Social and Economic Aspects of Education in Modern Society”. IX International Scientific and Practical Conference. Vol.1. January 20, 2019, Warsaw, Poland.-Р .56-62.
6. NASIROVA,Malika (2021). Object in Arabic Language and its Variation. RA journal of applied research. issn: 2394-6709 DOI:10.47191/rajar/v7i11.06 Volume: 07 Issue: 11 November-2021 Impact Factor- 7.036 Page no.- 2658-2660 http://www.rajournals.in/index.php/rajar/article/view/765
7. NASIROVA, Malika (2019). Scientific heritage of Makhmud Zamakhshari and actual questions of the studies of Mavarennakhr`s linguistic school. The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 1, Article 15. Available at: https://uzjournals.edu.uz/ iiau/vol2019/iss1/15
8. NASIROVA,Malika (2019). THE CONTRIBUTION OF THE OUTSTANDING MAVARANNAHRIAN SCHOLAR MAHMUD AZ-ZAMAKHSHARI INTO THE WORLD LINGUISTICS. International Scientific Journal. Theoretical and Applied Science. Clarivate Analytics. Philadelphia, USA 2019.(10), 755-759.
9. NASIROVA, Malika (2016) Iz istorii vozniknoveniya arabskoy grammatiki: ponyatie “jumla” – predlojenie. Vostokovedenie. –ТDShI. № 1.- P.13-18.
10. NOSIROVA Malika, TURDIALIEV Bahrom (2007). Arab tilida ega va kesim kategoriyasi. –T.:TDShI . (in uzbek)
11. Nosirova, Malika (2005) Mahmud Zamaxshariyning “Аl unmuzaj fi-n-nahv” risolasi – arab tili grammatikasiga oid asar. –Т.: ТDShI. (in uzbek)
12. Rustamiy, S. (2020). Mahmud Koshgariy’s views on fonetic, graphic and morphological characteristics of turkic languages. The Light of Islam, 2020 (2), 37-44.
13. Abu Bakr Ali Abd al-Alim (2002). Maktabat al-usrati fi an-nahv.-Al-Qohira.: Dar al-G‘ad al-jadid. (in arabic)
14. Abu Bakr Ali Abd al-Alim (2002). Durus fi an-nahv li at-tullab va al-muallimiyn. -Al-Qohira.: Maktabat al Qur’an. (in arabic)
15. Abbas Hasan (2004). An-nahv al-vafi. -Misr. (in arabic)
16. Nasif, Hifni, Mahammad Diyab, Mustafa Tamum (2007). Ad-Durus an-nahviyya. –Misr.: Dar al-aqiyda. (in arabic)
17. Mahmud az-Zamahshariy (2013). Al-Mufassal fi san’ati al-i’rab.-Al-Qohira. (in arabic)
18. Mustafo al-G‘alayiyni (2001). Jami’ ad-durus al arabiyya.-Al-Qohira.: Al-maktaba al-asriyya. (in arabic
19. Fuad, Ni’mat (1973). Mulahhas qavaid al-lagati al arabiyyati.- Misr.: Nahda.
20. Majmuatu-n-nahv (al-Avamil – al-Azhar – al-Kofiya –al-Urjumiyya).Ta’lif Naxba min al-ulama. Tahqiq Muhammad jan. -Istanbul. 2017. (in arabic)
21. www.arabdict.com
22. www.drmosad.com
23. www.al-ahram.org
24. www.al-axbar.org

