Mualliflar

  • Nargiza SHOALIYEVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif
  • Hojjatollah JAVANI Department of Religions and Mysticism Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/4/25-38

Kalit so‘zlar:

Mir Alisher Navoiy tasavvufiy ishq maqom holat sadoqatdagi ishtiyoq soʻfiylik rind hol.

Annotasiya

Mir Alisher Navoiy XV asrning musulmon olamida atoqli, mashhur shoiri va mutafakkiri hisoblanadi. Navoiy asarlaridan soʻfiylik ta’limoti va irfoniy qarashlari uning baytlarida oʻz aksini topgan. Shuningdek, Navoiy oʻz ijodida tasavvufiy ilm va adabiyotiga koʻplab murojaat qilganligini asarlari guvohlik beradi.

Soʻfiylar va tasavvuf ta’limoti islom dunyosida azaldan muhim oʻrin tutib kelgan. Bu ta’limotlar odamlarning idroki va botiniga ta’sir koʻrsatib, oʻzlikni anglash, nafs va irodani sayqallash va ruhan yuksalish natijasida insonparvarlik, bagʻrikenglik xatti-harakatlarining asosiga xizmat qilgan. Soʻfiy shoir va mutafakkirlar hamda tasaffuv adabiyoti namoyondalari tasavvufiy ta’limotlarning gʻoyalarini taqdim etish orqali odamlarning tafakkuri va ijtimoiy faollik darajasini yuksaltirishga, insonning ma’rifati va ma’naviyati boyitishga harakat qilganlar. Alisher Navoiy koʻzga koʻringan musulmon shoir bolib, uning dunyoqarashi bilan tanishsak, soʻfiylar ta’limotini oʻta puxta va sinchkovlik bilan egallaganini va oʻz asarlarida bu haqda fikrlar yuritganini koʻrsatadi. Darhaqiqat, u soʻfiylar ta’limotining eng quyi darajasi, ya’ni tavbadan tortib, tasavvufning eng yuksak darajalarigacha, ya’ni fano, vahdat (birlik), hayratni oʻz asarlarida, ayniqsa, “Foniy” devonida oʻziga xos va ta’sirchan ifodalaganini guvohi boʻlamiz. Albatta, buning ajablanarli joyi yoʻq, chunki u hazrati Jomiyning shogirdi boʻlishi bilan bir qatorda, Hofiz, Sa’diy, Mavlaviyning qarashlari va ijodidan bahra olgan ogoh ijodkor boʻlgan. Uning oʻzidan oldingi salaflar izidan borishi adabiy uslubdagi mahoratini hamda irfoniy adabiyotga boʻlgan yaqinligini koʻrsatadi.

Ushbu maqolada Navoiyning “Devon-e Foniy” dagi ayrim gʻazallar baytlarini tahlil qilish asnosida, shoir maqom va holatlarni (Maqomot va Ahvol) hamda koʻplab tasavvufiy atamalarni ishlatgani aniqlangan. Navoiyning forsiy baytlarida yuksak badiiy mahoratdan tashqari tasavvufiy istilohotlar yordamida, mavjudlikning asosi boʻlgan azaliy va abadiy ishqni insonga roʻpara qiladi, insonni tafakkur qilishga undaydi, borliqqa oshiqona qarashga, xudbinlik tamoyilidan xalos boʻlishga chorlaydi, natijada Hofizga oʻxshab rindlikni pesha qilgan inson, ya’ni hurfikrli peshqadam, bagʻrikeng inson uning qahramoni sifatida namoyon boʻladi. U har qanday riyokorlik, xudbinlik, munofiqlikdan xoli boʻlib, har qanaqa nizo va qaygʻulardan qutulib, xudo huzurini anglagan, tavhid va faqru fanoga yetgan inson sifatida gavdalanadi.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Ansari Khajeh Abdullah. (1368) Sad Meydan, be ehtemam e Qasem Ansari, Tehran , Ketabkhaneh Tahoori.

2. Abbadi Qotab Al-din Abu al Mozaffar Mansoor Ibn Ardashir. (1347) Altasfiyah fi Ahval e Motasawwefah, be Tashih e Gham Hosayin Usefi. Tehran.

3. Damadi Sayyed Mohammad. (1367) Sharh bar Maqamat e Arbaiin,Tehran, Entesharat e Daneshgah e Tehran,

4. Divan e Hafiz. (1367) be koshesh e Mohammad Qazvini va Ghani Tehran Zavvar.

5. Khorramshahi Baha Al-din. (1367) Hafez Nameh,Tehran, Entesharat e Elmi va Farhangi va Entesharat e Soroosh,.

6. Kharazmi Kamal Al-din Hosayin. (1360) Yanbu Al-asrar fi Nasaeh Al-abrar,be ehtemam e Mahdi Derakhshan Tehran, Entesharat Anjoman Ostadan e Zaban e Farsi.

7. Kashani Abd-alrazzaq. (1387) Farhang e Estelahat e Erfani va Tasawwuf (Tarjomeh e Estelahat Sufiyyeh) Mohammad Khajavi, Tehran Entesharat e Movla Chap e Sewum.

8. Kashani Ez-aldin Mahmood. (1372) Mesbah al-hedayah va Meftah Al-kefayah,Tehran Modsesej Nashr e Homa.

9. Klud Vadeh Jan. (1372) Hadis e Eshq xar Sharq Javad e Hadidi Tehran, Markaz e Nashr e Daneshgahi.

10. Jami Abd-alrahman. (1360) Se Resaleh dar Tasawuf, Lavame va Lavayeh ba moqaddameh e Iraj Afshar, Tehran , Entesharat e Farhang e Iran Zamin.

11. Jorjani Ali Ibn e Mohammad. (1357) Tarifat,Qahereh.

12. Rajaiy e Bokharaiy. (1364) Farhang e Ashaar e Hafiz Tehran, Entesharat e Elmi.

13. Sarraj e Toosi Anunadr. (1394) Alloma fi Altasawuf, be tashih e Rinold Alen Nicolson, farjomeh be Farsi, Qdratollah Khayyatian va Mahmood e Khorsandi, Semnan,Entesharat e Daneshgah e Semnan Chap e Dovum.

14. Olfati e Tabrizi,Sharaf Al-din Hosayin Ibn Ahmad. (1398) Rashf Al-alhaz fi Kashf Al-alfaz ya Farhang e Namadhay e Erfani dar Zaban e Farsi,be tashih e Najib Mayel Heravi,Tehran,Entesharat e Movla,Chap e sheshom.

15. Saadi Shykh Mosleh al-din. (1354) Kolliyat e Shaykh Saadi, be tashih e Mohammad Ali Foroqi Tehran,Entesharat e Elmi.

16. Goharin, Sayyed Safeq. (1368) Sharh e Estelahat e Tasawwuf, Tehran, Entesharat e Zavvar.

17. Mevlavi Jalal Ak-din Mohammad Balkhi. (1365) Masnavi Manavi, be Ehtemam e Niculson Tehran.

18. Najm Al-din Kobra. (1362) Al-usul Al-asharah,tarjomeh Abd Alghafoor e Lari, be Ehtemam e Najib Mayel Heravi,Tehran Entesharat e Movla.

19. Navai Amir Alisher. (1375) Divan e Amir Nezam Al-din Alishir Navaii, be ehtemam e Rokn Al-din Farrokh Jomayoon, Tehran, Entesharat e Asatir, Chap e Avval.

21.Alisher Navoiy.( 2020) Xamsa: Toʻla asarlar toʻplami. –Toshkent.

22.Alisher Navoiy. (2020) Hayrat ul- abror. – Toshkent.

23. Bertels Ye.E. (1965) Izbranniye trudy. Navoi i Djami, tom IV- Moskva.

24. Braginskiy I.S. (1977) O svoyeobrazii tvorchestva Foni-NavoiIssledovaniya po tadjikskoy kulture. – Moskva.

25. Divani Amir Nizomiddin Alisher Navoi «Fani». (1342) Ba ixtimomi Ruknuddin Xumoyunfarrux,- Tehron.

26. Shoaliyeva N. Fariduddin Attar and Sufism literature. (2024) International Journal of Social Science and Human Research ISSN (print): 2644-0679, ISSN (online): 2644-0695 Volume 07 Issue 01 January, DOI: 10.47191/ijsshr/v7-i01-88, Impact factor- 6.686 Page No: 688-691 https://ijsshr.in/v7i1/Doc/88.pdf .

27. Shoaliyeva N. The pleasure of being human. (2024) Genius Journals Publishing Group, Brussels, Belgium, In volume 28 of Eurasian Research Bulletin, January, 4-7bb. https://geniusjournals.org/index.php/erb/article/view/5501.

28. Shoaliyeva N. (2021) Spiritual and moral beauty in bedil’s heritage The Light of Islam, (4), 40-47pp.

29. Shoaliyeva N., S. Abdullox (2020) Jiznenniy put’ i tvorcheskoye naslediye dvuyazychnogo poeta (XVII i nachala XVIII vekov) // The Light of Islam, (4), 126-137.

30. Shoalieva N. (2021) The concept of justice in bedil’s work International Scientific and Current Research Conferences, 89-92pp.

31. Nargiza Shoaliyeva, Ghadir Golkarian. (2024) The legacy of Nizami Ganjavi in Transoxiana: An analysis of Khamsa's influence on oral narrative// Amazonia, volume 13-Issue 76/ April, 42-53pp. https://www.amazoniainvestiga.info/index.php/amazonia/issue/view/77/38 .

Tegishli maqolalar

Nematullo MUKHAMEDOV, XOJA AHROR – KISHILAR OʻRTASIDA TINCHLIK VA HAMJIHATLIK  TARAFDORI , Islom ziyosi: Jild 6 № 2 (2023)

Xalima HABIBULLAYEVA, TASAVVUFIY TAFSIRLARNING YUZAGA KELISHI VA  RIVOJLANISHI , Islom ziyosi: Jild 9 № 1 (2026)

Mekhrojiddin Uzbekovich AMONOV, NAQSHBANDIYLIK TARIQATI NAMOYANDALARI (XV-XIX asrlar Zarafshon vohasi misolida) , Islom ziyosi: Jild 7 № 3 (2024)

Nargiza SHOALIYEVA, СУҲРОБ СИПЕҲРИЙНИНГ «نشانى» («МАНЗИЛ») ШЕЪРИДА АТТОРНИНГ «МАНТИҚ УТ-ТАЙР» САЙРУ СУЛУКНИНГ ЕТТИ БОСҚИЧИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Ikhtiyor BABANAZAROV, «АТВАҚУЗ ЗАҲАБ...» ЁҲУД ШАРҚДАН ҒАРБГА ОЛТИН ЙЎЛ , Islom ziyosi: Jild 8 № 1 (2025)

Soatmurod PRIMOV, “AL-FIQH AL-ABSAT” ASARIDA AQIDAVIY MAVZULARNING YORITILISHI , Islom ziyosi: Jild 8 № 1 (2025)

Nargiza RASHIDOVA, ТАЪЛИМГА ОИД АРАБИЗМЛАРНИНГ ЛИНГВОСТАТИСТИК ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Hilola G‘ULOMOVA, «МАЖМАЪУ-Л-МАСОИЛ»АСАРИ МАНБАЛАРИ ВА ФИҚҲ МАСАЛАЛАРИНИНГ НАЗМИЙ ТАЛҚИНИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Хikmatilla NIGMATOV, Alisher MUHAMMADIYEV, OLIY O’QUV MUASSASALARIDA AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH TO’G’RISIDA , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Husniddin AKHMEDOV, ТАЪЛИМ ВА МАЪНАВИЙ ТАРБИЯ , Islom ziyosi: Jild 3 № 1 (2020)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.