DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/4/4-10Kalit so‘zlar:
Movarounnahr Somoniylar islom tamadduni islom fathi Imom Moturidiy Imom Buxoriy Imom Termiziy hanafiylik mazhabi ahli sunna so’fiylik mo’tazila Qusam ibn Abbos Buxoro Samarqand.Annotasiya
Ushbu maqolada Movarounnahr tarixining muhim davrlaridan biridagi ilmiy hayotning ba’zi muhim jihatlari tadqiq etilgan. O‘rganilgan davr yuksak ilmiy taraqqiyotga erishgan Somoniylar davridir. Maqola Somoniylar davlatining kelib chiqishi va uning tarixdagi o‘rnini yoritish bilan boshlangan. So‘ngra mazkur davrdagi ilmiy hayotni o‘zida aks ettiruvchi bir qator jihatlar qamrab olingan. Avvalo, somoniylar davlati va somoniy amirlar haqida so‘z yuritilgan. Islomning Movarounnahr diyoriga kirib kelish jarayoni tahlil qilingan. Bunda islom tufayli mazkur o‘lka yuksak mavqega erishgani, mahalliy aholiga islomni ta’lim bergan ilk muallimlar, sahoba va tobeinlar bo‘lganiga e’tibor qaratilgan. So‘ngra tolibi ilmlar uchun ilm bekati vazifasini o‘tagan muhim ilmiy markazlar va olimlar haqida so‘z yuritilgan. Mazkur davrda Movarounnahrdagi ilmiy muhit, faqih, muhaddis va mutakallim olmilar faoliyatiga to‘xtab o‘tilgan. So‘ngra olimlarning mavqeyi va somoniy amirlarning ilm-fanga homiylik qilganlari va buning ilmiy muhitga ijobiy ta’sir ko’rsatgani ochib berilgan. O’sha davrda faol bo‘lgan din va mazhablar, ularning xilma-xilligi natijasida ro‘y bergan ilmiy faollik ko‘rib chiqilgan. Mazkur davrda ilm-fan va adabiyot tili bo‘lgan arab tili bilan raqobatlasha boshlagan fors tili va madaniyatining keng tarqalishi bilan bog’liq muhim jihatlar tahlil qilingan. So‘ngra, ilmiy hayotga o‘z ta’sirini o‘tkazgan yana bir jihat, ya’ni tasavvufda muhim sanalgan maqbara va ziyoratgohlar bilan bog‘liq omma orasidagi rivoyatlar va qarashlar yoritilgan.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdulaziz Abdurrahman Al Saud. (1974). Al-jughrafi al-hadhariyya fil mashriq al-islami.
2. Abdulhalim Najjar. (Year of publication is unknown). Tarix al-adab al-arabi. –Cairo: Darul Maarif.
3. Abdulkarim ibn Muhammad Sam’ani. (1988). Al-Ansab. –Cairo: Dar al-Jenan.
4. Abdullah Mustafa Maraghi. (1974). Al-Fath al-Mubin fi Tabaqat al-Usuliyyin. Muhammad Ali Uthman Printing house.
5. Abu Abdullah Maqdisi. (Year of publication is unknown). Ahsan at-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. –Cairo: Daru Madbuli.
6. Abu Is’haq Shirazi. (Year of publication is unknown). Tabaqat al-Fuqaha.– Beirut: Dar ar-Raid al-Arabi.
7. Abu Muhammad ibn Asakir. (Year of publication is unknown). Tabyinu Kazib al-Muftara. –Cairo: Maktaba al-kulliyya al- Azhariyya.
8. Abul Qasim Said Andalusi. (1912). Tabaqat al-Umam. –Beirut: Al-Matbaa al-Kasulujiyyah.
9. Adam Metz. (Year of publication is unknown). Al-Hadhara al-Islamiyya fil Qarn ar-Rabi’i. –Lebanon: Dar al-Kitab al-Lubnani.
10. Ahmad Adnawi. (1997). Tabaqat al-Mufassirin. –Madinah: Maktaba al-Ulum wal-Hikam.
11. Ahmad Amin. (2006). Zahr al-Islam. –Beirut: al-Maktaba al-Asriyya.
12. Ahmad ibn Yahya Murtaza. (1987). –Beirut: Tabaqat al-Mu’tazila.
13. Ahmad Muhammad Hafawi. (Year of publication is unknown). Tayyara Saqafiyya baynal-Arabi wal-Fars. –Egypt: Daru Nahda.
14. Bahauddin Muhammad ibn Hasan Isfandiyar. (2002). Tarixu Tabaristan. Majlis al-A’la lis-Saqafa.
15. Boriboy Ahmedov; Zahidulloh Munavvarov. (1999). Al-Arab wal-Islam fi Uzbakistan. –Beirut: Shirkat al-Matbua lit-tawzi’ wan-nashr.
16. Hasan Ibrahim Hasan. (1991). Tarix al-Islam. –Cairo: Maktaba an-Nahda.
17. Ibn Hajar Asqalani. (1986). Lisanul Mizan. –Beirut: Muassasatul A’lami.
18. Ibn Kasir. (2008). Al-bidaya wan-Nihaya. –Beirut: Darul Ma’rifa.
19. Ibn Sa’d. (1990). At-Tabaqatul kubra. –Beirut: Darul kitab al-ilmiyya.
20. Jalaluddin Suyuti. (h.1396). Tabaqatul mufassirin. –Cairo: Maktabatu Wahba.
21. Muhammad Hashimi. (2006). Al-Khilafa al-Abbasiya. –Beirut: Daru Ibn Hazm.
22. Muhammad ibn Hibban Darimi. (1973). As-siqot. Ishraf Abdul Muiydxon. –Haydarabad: Daira al-Maarif al-Usmaniyya.
23. Muhammad ibn Hibban Darimi. (1991). Mashahir ulama al-amsar. –Mansura: Darul Wafa.
24. Muhammad ibn Hibban Darimi. (1973). As-Thiqat. –India: Wizaratul Maarif.
25. Muhammad Suhayl Taqqush. (2009). Tarix ad-dawlatil Abbasiyya.. Darun Nafais.
26. Najmuddin Umar Nasafi. (1991). Al-Qand. –Saudia: Maktabatul kawsar.
27. Shamsuddin Sahawi. (h.1414). At-Tuhfa al-latifa fi tarix al-Madina ash-sharifa. –Beirut: Darul kutub al-ilmiyya.
28. Shukri Faysal. (1974). Harakat al-fathil islami fil qarnil awwal. Darul ilm lilmalayin.
29. Salahuddin Safadi. (2000). Al-Wafi bil Wafayat. –Beirut: Daru ihya at-turath.
30. Fuad Sezgin. (1991). Tarix at-turath al-arabi. –Saudia: Idara as-Saqafa.
31. Wasili Bartold. (1981).Turkistan minal-fath al-arabi ilal-ghazwil mughuli. Tr. Salahuddin Hashim. –Kuwait: Majlis as-Saqafa.
32. Yusuf ibn Abdurrahman Jamaluddin. (1980). Tahzib al-Kamal fi asma ar-Rijal. Beirut: Muassasa ar-Risala.

