Mualliflar

  • Zukhra ARIPOVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/4/19-26

Kalit so‘zlar:

Миср мамлуклар қул туркий тўлунийлар ихшидийлар баҳрий мамлуклар манбалар анъаналар султон.

Annotasiya

Маълумки, 1250-1517 йилларда Мисрда мамлук султонлари ҳукмронлик қилишган. 1250-1382 йилларда асли келиб чиқиши туркийлардан бўлган баҳрий мамлуклар, 1382-1517 йиллар эса кавказликлардан бўлган буржий (черкес) мамлуклари тахтни эгаллашган.

Ушбу мақолада дастлаб Мисрга туркий мамлукларнинг кириб келиши, туркийлардан Тўлунийлар, Ихшидийлар, мамлуклар фаолияти ўрганилган ва таҳлил қилинган. Миср мамлук султонларининг обрў-эътибори салибчиларнинг қолган кучларини тор-мор қилиб, мўғуллар устидан қозонилган ғалабадан сўнг ошиб кетди. Хоразмшоҳ невараси Султон Қутузнинг бобоси ва тоғаси учун мўғуллардан қасос олиб, уларни тор-мор келтиргани, унинг азалий душмани Зоҳир Бейбарс Қутузни ўлдиргач тахтга ўтиргани, унинг насл-насаби билан боғлиқ маълумотлар таҳлили берилган.

Ўрганилаётган даврнинг яна ўзига хослиги ва аҳамиятли жиҳати – араб маданиятига жадал равишда туркий унсурларнинг кириб келиши бўлган. Биринчи мамлук султонлари (баҳрийлар) эски туркий тилининг қипчоқ– ўғуз шевасида гаплашишган, чунки уларнинг кўпчилиги араб тилини яхши билишмаган. Девонхоналарда ҳам қипчоқ тили муомалада бўлган. Эски туркий тиллар бўйича мутахассислар шу даврда Мисрда қипчоқ тилини ўрганишга алоҳида эътибор берилган ҳамда қипчоқ тилининг грамматикаси ва лексик бойлигини ўрганишга бағишланган асарлар ёзилганлигини таъкидлайди. Бу тилда китоблар ёзилиб, ҳукмрон мамлук амир ва султонларга ҳадя қилинарди. Бу даврда мамлук султонлари олиму уламоларга эҳтиром кўрсатишгани боис, бу ерга кўпгина мамлакатлардан уламолар келиб, эркин ижод қилишларига имконият яратилди. Яна шуни эътироф этиш керакки, мамлуклар маҳаллий аҳолига уйланишлари мумкин бўлмаган. Бунда улар қон бузилмаслигига эътибор қаратишган. Шу сабабдан улар жорияларни ҳам Мовароуннаҳрдан олиб келиб, озод қилгач уларга уйланишган. Ҳозирги кунда ҳам Қоҳирада ал-Узбакия маҳалласи мавжуд бўлиб, бу маҳалла аҳолиси шошликлар, бухороликлар, фарғоналикларнинг ўша даврдаги вакиллари авлодлари яшамоқда ва ҳали ҳануз шу ном билан аталиши билан боғлиқ тарихий маълумотлар келтирилган.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Al-Ibodiy Ahmad Muxtor. (1994). Qiyom davla al-mamalik al-uvla fi Misr va ash-Sham. Al-Iskandariya: al-muassasa ash-Shabab al-jome’i.

2. Aripova, Z. (2022(1)). TURKIC DYNASTIES IN EGYPT. . The Light of Islam, 22-32.

3. Aripova., Z. ( Volume 6, July 2021.). Influence Of Central Asian Traditions On Egyptian Life In XIII-XV Centuries. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI, P. 6910 – 6915.

4. Baxodirov, R. (2013). Misr Muhammad Аli va uning sulolasi davrida. Toshkent: Fan.

5. Bertels, Y. E. (1965). Sufizm i sufiyskaya literatura. . Moskva: Nauka.

6. Bosvort, K. E. (1971). Musul’manskie dinastii. Spravochnik po xronologii i genealogii. Per. s angl. P.A.Gryaznevicha . Moskva: Nauka.

7. Bunyatov , Z. M. (1999). Gosudarstvo Xorezmshaxov-Аngushteginov T.3.: , 1999 –S.228. (Т. 3). Baku: Elm.

8. Doniyorov , X. (1976). Eski o‘zbek adabiy tili va qipchoq dialektlar. Tashkent.

9. Gaynutdinova , G. R. (2004). Istoriko-lingvisticheskiy analiz tyurko-tatarskogo pismennogo pamyatnika XIV veka Djamal ad-Dina at-Turki «Kitabu bulgat al-mushtak fi lugat at-turk va-l-kifchak» / Аvtoref. dis. … kand filol. nauk. Kazan.

10. Ganiyev, A., & Zinatullayev, Z. (2020). TAX AND ZAKAT COLLECTION SYSTEM OF THE BUKHARA EMIRATE DURING THE 19TH CENTURY. Theoretical & Applied Science, (10), 313-317. https://www.researchgate.net/profile/Avazbek-Ganiyev/publication/346506968_links/5fc9bc31a6fdcc697bdb887a/.pdf

11. Gibb, X. A. (1960). Arabskaya literatura. Klassicheskiy period. Moskva: Vostochnaya literatura.

12. Halasi-Kun T. (1940). Die mameluk-kiptschakischen Sprachstudien und die Handschriften in Stambul . Kőrösi Csoma Archivum(Bd. 3. Th. 1), 80-83.

13. Ismailova Y. Bar Ebrey and the work of Ibn al-Athir “Al-Kamil fi-t-tarikh”. International Conference on “Humanities, Education and Sciences”, USA, February 25th, 2022/ P. 14-16. https://fayllar.org/los-angeles-california-usa.html

14. Krimskiy, A. Y. (1903). Istoriya arabov. I xalifat, ix dalneyshiye sudbi i kratkiy ocherk arabskoy literaturi. Moskva.

15. Kurishjanov , A. K. (1970). Issledovanie po leksike «Tyurksko-arabskogo slovarya». Alma-Ata: Nauka.

16. Muhammad Harb. (1994). Al-Usmaniyuna fi-t-Tarix va-l hadora. Al-Qohira: al-Markaz al-misriy li-d-dirasat al-usmaniya va buhus al-olam at-turkiy.

17. Mukhamedov Nematullo (2020). Medieval Scientists Of The Oasis Shash And Their Contribution To Islamic Civilization // The American Journal of Social Science and Education. Innovations (ISSN – 2689-100x). Published: August 14, 2020 | Pages: 137-143. Doi: HYPERLINK“https://doi.org/10.37547/tajssei/Volume02Issue08-20” https://doi.org/10.37547/tajssei/Volume02Issue08-20 16.

18. Nadjip , E. N. (1965). Kipchaksko-oguzskiy literaturniy yazik Mamlyukskogo Yegipta. Moskva.

19. Nadjip , E. N. (1989). Issledovaniya po istorii tyurkskix yazыkov. Nauka.

20. Nadjip ., E. N. (1975). Tyurkoyazichniy pamyatnik XIV veka «Gulistan» Seyfa Sarai i ego yazik. Alma-Ata: Nauka.

21. Özkuyumcu , N. (2002). Tolunoğulları// Türkler. -Ankara: Yenġ türkġye yayinlari, 2002. – s.15-38.: Yenġ türkġye yayinlari – s.15-38.

22. ( 16). Qohira: Dor al-kutub Masolik al-absor fiy mamolik al-amsor.. (1964).Shahob ad-din al-Umariy

23. Shalabiy, A. (1990). At-tarix al-islomiy. al-Qohira: maktaba nahda al-misriyya(in arabic).

24. Tizengauzen, V. G. (1884). Sbornik materialov otnosyashixsya k Zolotoy Orde. S-P.

25. Uvatov , U. (1974). “Ibn Аrabshoh va uning Аmir Temur tarixida taqdir ajoyibotlari asari (Аjoib ul-madur fi tarixi Temur)”. Tarix fan. nom. …diss. . Toshkent.

26. Toxtiev Mr, S. (2020). Social and cultural life of the shiite communities of Central Asia in the XX-early XXI centuries. The Light of Islam, 2020(2), 82-90. https://uzjournals.edu.uz/cgi/viewcontent.cgi?article=1171&context=iiau

27. Xasanov, A. A. (1975). Sosialno-politicheskiy stroy mamlyukskogo Yegipta, pri cherkesskix sultanax(1382-1517): avtoref... diss. na soisk. kand. ist. nauk. Moskva.

28. Xodjaeva, R. (2013). Mamluklar davri arab adabiyoti (XIII-XV asrlar). Toshkent.

29. Xotko , S. X. (1993). Cherkesskie mamlyuki. Maykop,.

30. Zayonchkovskiy , А. (1961). Аrabsko-kipchakskiy slovar epoxi mamlyukov . Soobsheniya polskix orientalistov(2), 37-38.

31. Аristov, N. А. (1896). Zametki ob etnicheskom sostave tyurkskix plemyon i narodnostey i svedeniya ob ix chislennosti. Jivaya starina. № III-IV., 277-456.

Tegishli maqolalar

Shukhrat YOVKOCHEV, “АРАБ БАҲОРИ”ДАН ОЛДИН МИСРНИНГ СИЁСИЙ ТИЗИМИГА БЎЛГАН ДИНИЙ ОМИЛНИНГ ТАЪСИРИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Elyor ALIMKULOV, ҚАДИМГИ ЭЪТИҚОДЛАР ВА УЛАРДАГИ ДИНИЙ-МИСТИК РАМЗЛАР , Islom ziyosi: Jild 3 № 4 (2020)

Sunnatullo MUXIDDINOV, XIX АСРНИНГ ИККИНЧИ ЯРМИ – XX АСР БОШЛАРИДА САМАРҚАНД МАДРАСАЛАРИДА ЎҚУВ ЖАРАЁНИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Maryam ISHMUKHAMEDOVA, ЯССАВИЙ ИЗДОШЛАРИ ИЖОДИНИНГ МАНБАШУНОСЛИГИ МАСАЛАЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 1 (2021)

Bekzodbek MUKHTAROV, «АЛ-ФИҚҲ АН-НОФЕЪ» АСАРИ ҚЎЛЁЗМАЛАРИНИНГ КОДИКОЛОГИК ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Abdurasul ABDULLAEV, ДИНИЙ БАҒРИКЕНГЛИК МАДАНИЯТИ –БАРҚАРОР ТАРАҚҚИЁТ ОМИЛИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Mamurjon ERKAEV , ИСЛОМДА ИЖАРА ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ ИЖТИМОИЙ МУНОСАБАТЛАРНИ ТАРТИБГА СОЛИШДАГИ ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 1 (2021)

Nargiza SHOALIYEVA, СЎФИ ОЛЛОЁРНИНГ «МАСЛАК УЛ- МУТТАҚИН» АСАРИ ФОРС ВА ӮЗБЕК АДАБИЁТИДА , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Odiljon ERNAZAROV, МИН ДАВРИ ХИТОЙИДА ИСЛОМИЙ ТАЪЛИМ ХУСУСИЯТЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 2 (2023)

Najmiddin NIZAMETDINOV, БОБУРИЙЛАР ДАВРИ ҲИНДИСТОН ТУРКИЙЗАБОН АДАБИЁТИНИНГ МУХТАСАР ТАРИХИ (XVI – XVIII АСРЛАР) , Islom ziyosi: Jild 2 № 3 (2019)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.