Mualliflar

  • Odiljon ERNAZAROV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/47-54

Kalit so‘zlar:

“Хитойлаштириш сиёсати” “Мин кодекси” Сиань буюк масжиди Ҳу Денжоу Лиу Зи “халифа” “мулла” “диний манбалар мутахассиси” “охун” “уста” “ван” – “осмон ўғли” “хитой исломи” “Арабистон маросимлари” “Беш инсоний ришталар”.

Annotasiya

Мақолада Мин империяси томонидан юритилган “хитойлаштирув” сиёсатининг Хитойдаги мусулмон халқлар ҳаётига таъсири ёритилган. Мин ҳукуматининг ислом дини ва мусулмонларнинг кундалик эҳтиёжларига ёндашуви бағрикенгликка асосланганлиги таҳлил қилинган. Хитойдаги мусулмон халқларнинг маҳаллий муҳитга мослашувида ўзига хос жараён архитектура, маданий ҳаёт ва таълим-тарбия соҳасида кечганлигига алоҳида эътибор берилган. Бу жараён исломий билимларни қатъий тартиблаштирилган ва ихтисослаштирилган таълим бериш услуби – масжид таълими мисолида асосланган.

Масжид таълимининг илк ташаббускори Шэньси (Shaanxi) провинциясидаги Вэиченг (Weicheng) шаҳарчасида яшаган Ҳу Денжоу (Hu Dengzhou) ҳисобланади. Ушбу таълим тизими аста-секин мусулмонлар кўп миқдорда жамланган Шаньдун (Shandong), Чжецзян (Zhejiang), Хунань (Hunan), Хубэй (Hubei), Юньнан ва Гуанхи каби шаҳарларда ҳам жорий этилган.

Дастлабки босқичда масжид таълими яхлит шаклга эга бўлган. Вақт ўтгач, ушбу таълим тизими ривожланиб, бошланғич таълимдан юқори таълим ажратилган ҳамда у уч босқичга бўлинган: бошланғич, умумий ўрта ва ўрта махсус таълим. Масжид таълимининг мазкур уч босқичи орасида бошланғич босқич энг оммабоп ҳисобланган. Масжид таълимининг бошланғич босқичи оммавийлашуви Хитойда ислом дини тарқалиши ва ривожланишида катта аҳамият касб этган.

Бошланғич таълим босқичи масжид таълимининг дастлабки даври бўлиб, унда мусулмонлар умумий исломий билимларни эгаллаганлар. Умумий ўрта мактаб босқичи масжид таълимининг оралиқ бўғини саналган. Коллеж босқичи эса имомлар етиштиришга ихтисослашган. Бу босқич талабалари “халифа” ёки “мулла” деб аталган. Улар систематик равишда араб ва форс тиллари, фиқҳ, ақида, тажвид ва адабиётдан таълим олганлар. Коллежлар катта ва ўрта ҳажмдаги масжидларда ташкил қилинган. Коллеж ўқитувчилари махсус тайёргарликка эга имомлар бўлган ва уларга маҳаллий аҳоли томонидан ҳурмат кўрсатилиб, “жинши” – “диний манбалар мутахассиси”, “минжин” – “муқаддас матнлар бўйича мастер”, “охун” ва “уста” деб аталганлар.

Хитойдаги мусулмонлар ҳаётида маҳаллий маданият белгилари, жумладан, эътиқод ва этика масалалари билан мослашув тадрижий ва нисбатан мураккаб кечди. Мусулмонлар бир томондан, Қуръони карим ва ҳадиси шариф кўрсатмалари асосида ислом динининг фундаментал таълимотларига эргашишга ҳаракат қилишган. Бошқа томондан, конфуцийлик, даосизм ва буддавийлик қарашларини қамраб олган анъанавий хитой маданиятидан муайян белгиларни қабул қилиб, уларни исломий қарашлар билан уйғунлаштириш мажбурияти остида қолишган.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Kenneth W. Morgon. Islam – straight path: Interpreted by muslims. – Dehli: Motilal Banarsidass Publisher, 1993. – P. 350.

2. Aubin, F. (2001). Dillon Michael, China’s Muslim Hui Community. Migration, Settlement and Sects. Curzon Press, Richmond (G.-B.), 1999. Bulletin critique des Annales islamologiques, 17(1), 40-41.

3. Chang, H. Y. (1987). The Hui (Muslim) minority in China: an historical overview. Institute of Muslim Minority Affairs. Journal, 8(1), 62-78.

4. Ernazarov, Odiljon (2018) "The socio-cultural life of Chinese Muslims during the Ming dynasty,"The Light of Islam: Vol. 2018 : Iss. 1, Article 11. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2018/iss1/11

5. Ernazarov, Odiljon (2020) "The activity of Chinese Muslims in the social, economic and cultural life of the country in the IX-XVI centuries," The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 3, Article 10. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/10

6. Ernazarov PhD, O. (2021). THE PROCESS OF SETTLING MUSLIMS IN CHINA DURING THE MING DYNASTY. The Light of Islam, 2021(4), 90-98.

7. Farmer, E. L. (Ed.). (1995). Zhu Yuanzhang and early Ming legislation: The reordering of Chinese society following the era of Mongol rule (Vol. 34). Brill.

8. Hucker, C. O. (2020). The Ming Dynasty: Its Origins and Evolving Institutions (p. 119). University of Michigan Press.

9. Kenneth, W. Morgon (1993). Islam–straight path: Interpreted by muslims. Dehli: Motilal Banarsidass Publisher.

10. Leslie, D. D. (1998). The Integration of Religious Minorities in China: The Case of Chinese Muslims (Vol. 59). Canberra: Australian National University.

11. Nematullo Mukhamedov, & Nurulloh Turambetov. (2021). The origins of religious tolerance in Central Asia. International journal of social science & interdisciplinary research ISSN: 2277-3630 Impact Factor: 7.429, 10(12), 68–73. Retrieved from https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/view/105

12. Nizametdinov, Najmiddin (2019). "The short history of turkic literature of India during the ruling of Baburids (XVI – XVIII centuries)", The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 3, Article 15. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss3/15

13. Romeyn, T. (1975). The Basic Annals of Ming T'ai Tsu. – San Francisco: Chinese materials centre.

14. Shoujiang, M., Jia, Y., & Chang, M. (2004). Islam in China. China International Press

15. Turdiyeva, Dilafruz (2020) "From history of malaysien education system", The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 2, Article 20.

16. Wolters, A. (2014), The State and Islam in Central Asia: Administering the Religious Threat or Engaging Muslim Communities? PFH Research Papers, 2014-3.

Tegishli maqolalar

Tulkin ALIMARDONOV, АМИР ТЕМУР СИЁСИЙ ҚАРАШЛАРИДА ДИНИЙ ТАМОЙИЛЛАР , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Zukhra ARIPOVA, МИСРДА  МАМЛУК  СУЛТОНЛИГИНИНГ ШАКЛЛАНИШИ  ВА  ДАВЛАТДАГИ ДИНИЙ-ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ  ВАЗИЯТ , Islom ziyosi: Jild 8 № 3 (2025)

Damir KHAYRETDINOV, XVII -  XIX ASR  BOSHLARIDA  MOSKVA MUSULMON  JAMOASI AN’ANALARINI SAQLAB  QOLISHDA  O‘ZBEKISTON MUSULMONLARINING  O‘RNI , Islom ziyosi: Jild 8 № 4 (2025)

Utkir M. HASANBAEV, ҒАРБ МАМЛАКАТЛАРИДА РАДИКАЛИЗМ ВА ЭКСТРЕМИЗМГА ҚАРШИ КУРАШ ВА УНДА ИСЛОМ ТАШКИЛОТЛАРИНИНГ ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 1 (2023)

Nematullo MUKHAMEDOV, ШАЙХ ЗАЙНИДДИН ФАОЛИЯТИ ВА ЗИЁРАТГОҲИНИНГ ТОШКЕНТ МАЪНАВИЙ ҲАЁТИДА ТУТГАН ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 1 (2022)

Muzaffar Murodovich KAMILOV , МОВАРОУННАҲРДА ФИҚҲ ИЛМИЙ ЙЎНАЛИШЛАРИНИНГ ШАКЛЛАНИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИ , Islom ziyosi: Jild 9 № 2 (2026)

Nematullo MUKHAMEDOV, ЗАНГИОТА МЕЪМОРИЙ МАЖМУАСИ ВА УНДАГИ ЭПИГРАФИК ЁЗУВЛАР , Islom ziyosi: Jild 5 № 4 (2022)

Ziyodilla ZINATULLAYEV, ИСЛОМНИНГ КИРИБ КЕЛИШИ АРАФАСИДА МАРКАЗИЙ ОСИЁДАГИ ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ВАЗИЯТ , Islom ziyosi: Jild 3 № 2 (2020)

Odiljon ERNAZAROV, МИН СУЛОЛАСИ ДАВРИДА ХИТОЙДА МУСУЛМОНЛАРНИНГ ЎТРОҚЛАШУВ ЖАРАЁНЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 4 (2021)

Dilafruz TURDIEVA, ГЛОБАЛЛАШУВ ШАРОИТИДА ДИНИЙ ОМИЛНИНГ ЖАМИЯТ ҲАЁТИГА ТАЪСИРИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 1 (2022)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.