Kalit so‘zlar:
Москва татар слободаси мусулмонлар Хива Бухоро Москва тарихий масжидиAnnotasiya
Мақолада Бухоро ваХива вакилларининг XVII - XIX аср бошларида Москвадаги ислам турмуш тарзига ривожига қўшган ҳиссаси ўрганилган. Инқилобгача бўлган тарихий манбалар ва архив уужжатлари асосида Бухоро ва Хива элчихоналари қабул уйлари, уларнинг вазифалари ҳамда Москва давлати билан Марказий Осиё хонликлари ўртасидаги савдо-дипломатик алоқалардаги ўрни тахлил қилинган. Алоҳида эътибор Замоскворечье ҳудудидаги Татар слободасига - асрлар давомида татарлар, бухороликлар, хиваликлар ва бошқа мусулмон халқлар истиқомат қилган диний марказга қаратилган. 1823-1824 йилларда бу ерда Катта Татарская кўчасида масжид барпо этилиб, у мусулмон жамоасининг маънавий марказига айланган.
Биринчи марта бухоролик савдогар Назарбой Алибаевич Хошаловнинг фаолияти батафсил ёритилган. У Москвадаги биринчи тош масжид - ҳозирги Тарихий масжид қурилишининг ташаббускори ваҳомийси бўлган. Унинг оиласи, савдо ва жамоат ишларидаги фаолияти ҳақиба маълумотлар келтирилади. Шунингдек, XVII асрда Москва мусулмонларининг маънавий ҳаётига раубарлик қилган хивалик имомлар - Бакей-сейид Абдулов, Маҳмет-Солиҳ Муҳамметов ва Девлет-Али Маликов фаолияти ҳам таҳлил этилган.
Тадқиқот натижаларига кўра, Татар слободаси нафақат диний, балки маданий марказ бўлиб, унда исломдаги тақво ва таълим анъаналари сақланиб қолган. Мақола янги уужжатлар асосида Москвадаги марказий осиёлик мусулмонларнинг - айниқса. бухоролик ва хиваликларнинг - маънавий ҳамда маданий манзарани шакллантиришдаги ҳиссасини ёритади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Аидроссов, В. (1832). Статистическая записка о Москве (с. 119). Москва.
2. Глебов, И., & Иванов, Д. (1860). История Московской практической академии коммерческих наук (с. 106-107, 132-133). Москва.
3. Дмитриева, Л. В., Мугинов, А. М., & Муратов, С. Н. (1965). Описание тюркских рукописей Института народов Азии. Том I: История (с. 91). Москва: Наука.
4. Кондратьев, И. К. (б.г.). Указанное сочинение (с. 348).
5. НА РБ. Ф. И-295. Оп. 3. Д. 126. (л. 6, 16 об., 38 об., 39). Национальный архив Республики Башкортостан.
6. Переписные книги города Москвы 1665-1676 гг. (1886). Москва (с. 18,68, 73).
7. Щепкин, П. (ценз.). (1836). План столичного города Москвы. Москва.
8. Павел Алеппский. (1898). Путешествие антиохийского патриарха Макария в Россию в половине XVII века, описанное его сыном архидиаконом Павлом Алеппским (Вып. 3, с. 78-79). Москва.
9. РГАДА. Ф. 138. On. 1. Д. 4. (1642). Российский государственный архив древних актов (л. 1).
10. Кулмаматов, Д. С. (2020). Подбор и подготовка восточных переводчиков и толмачей Посольского приказа в XVII в. Восток (Oriens), (4), 64-68.
11. Кулмаматов,Д. С. (н.д.). XVI-XVII асрларда Москвада Элчилик девони шарк таржимонлари ва тилмочлари мактабининг шаклланиши тарихи ҳақида. Илмий-методик электрон журнал. Извлечено с www.journal. fledu.uz.
12. РГАДА. Ф. 138. Ou. 1. Д. 1. (1648). Российский государственный архив древних актов (л. 6).
13. РГАДА. Ф. 138. On. 1. Д. 5. (1657). Российский государственный архив древних актов (л. 90).
14. РГАДА. Ф. 159. Он. 2. Д. 636. (1638/1639). Российский государственный архив древних актов.
15. Хайретдинов, Д. 3. (б.г.). Татарское Замоскворечье: неизвестные страницы истории (с. 183-190,276-277, 282-285).
16. ЦГАМ. Ф. 14. Оп. 7, 8, 16; Ф. 16, 32, 50, 51, 54, 84, 163. (разные годы). Центральный государственный архив Москвы (различные дела и листы: л. 1-2 об., 6-6 об., 12-12 об., 18 об,-19, 36-36 об., 42-43, 46, 50 об., 57 об., 101 об., 113, 253, 325, 335, 357, 625-628 об. и др.).
17. Центральный государственный архив Москвы (ЦГАМ). (б.г.). Ф. 16. Оп. 3. Д. 1217. (л. 6-6 об).
1. Androssov, V. (1832). Statisticheskaya zapiska о Moskve (p. 119). Moscow.
2. Glebov, I., & Ivanov, D. (1860). Istoriya Moskovskoy praktichcskoy akadcmii kommercheskikh nauk (pp. 106-107, 132-133). Moscow.
3. Dmitrieva, L. V., Muginov, A. M., & Muratov, S. N. (1965). Opisanie tyurkskikh rukopisey Instituta narodov Azii. Tom 1: Istoriya (p. 91). Moscow: Nauka.
4. Kondratyev, I. K. (n.d.). Ukazannoye sochinenie (p. 348).
5. National Archive of the Republic of Bashkortostan. Fond 1-295, Opis 3, Delo 126 (folios 6, 16 verso, 38 verso, 39).
6. PerepisnyeknigigorodaMoskvy 1665-1676gg. (1886). Moscow (pp. 18, 68, 73).
7. Shchepkin, P. (censor). (1836). Plan stolichnogo goroda Moskvy. Moscow.
8. Pavel Aleppskiy. (1898). Puteshestviye antiohiyskogo patriarkha Makariya v Rossiyu v polovine XVII veka, opisannoye ego synom arkhidiakonom Pavlom Aleppskim (Vol. 3, pp. 78-79). Moscow.
9. Russian State Archive of Ancient Acts (RGADA). Fond 138, Opis 1, Delo 4 (1642) (folio 1).
10. Kulmamatov, D. S. (2020). Podbor i podgotovka vostochnykh perevodchikov i tolmachey Posol’skogo prikaza v XVII v. Vostok (Oriens), (4), 64-68.
11. Kulmamatov, D. S. (n.d.). XVI-XVII asrlarda Moskvada Elchilik devoni sharq tarjimonlari va tilmochlari maktabining shakllanishi tarixi haqida. Ilmiy-metodik elektron jurnal. Retrieved from www.journal.fledu.uz
12. Russian State Archive of Ancient Acts (RGADA). Fond 138, Opis 1, Delo 1 (1648) (folio 6).
13. Russian State Archive of Ancient Acts (RGADA). Fond 138, Opis 1, Delo 5 (1657) (folio 90).
14. Russian State Archive of Ancient Acts (RGADA). Fond 159, Opis 2, Delo 636 (1638/1639).
15. Khayretdinov, D. Z. (n.d.). Tatarskoye Zamoskvorechye: neizvestnye stranitsy istorii (pp. 183-190,276-277,282-285).
16. Central State Archive of Moscow (TsGAM). Fonds 14, 16,32,50,51,54,84,163; Opis 7,8,16 (various years). Various files and folios (folios 1-2 verso, 6-6 verso, 12-12 verso, 18 verso-19,36-36 verso, 42-43,46, 50 verso, 57 verso, 101 verso, 113, 253, 325, 335, 357, 625-628 verso, etc.).
17. Central State Archive of Moscow (TsGAM). (n.d.). Fond 16, Opis 3, Delo 1217 (folios 6-6 verso).

