مجلد 5 عدد 1 (2022)


						معاينة مجلد 5 عدد 1 (2022)
مجلد 5 عدد 1 (2022)
منشور: 04-07-2026

مقالات

THE CONTRIBUTION OF THE PEOPLES OF MAWARANNAHR TO THE ISLAMIC SCIENCES AND CULTURE

Shuxrat YOVQOCHEV (Muallif)

The study of the heritage and works of the great ancestors who lived on the territory of Mawarannahr, who made a significant contribution to the development of Islamic sciences and culture is seen as one of the fundamental points in the self-identification of young independent states in the post-Soviet period. These works not only can help in the education of the younger rising generation but also serve as an excellent factual and practical material for confronting religious radicalism.


The purpose of the article is to show how rich is the legacy of the great scientists of Mawarannahr. It can be used not only in the study of Islamic sciences but also in countering the new modern threats. It may serve as an adequate response to religious extremism. The article shows what role the scientists of Mawarannahr played in the development of Islamic culture and sciences. We used primary sources and secondary research by the scientists of the 20th - early 21st centuries. The comparative historical evidence is taken based on the methodology including the systematization according to chronology.


The article attempts to show the importance of the contribution made by the peoples of Mawarannahr to the development of Islamic sciences and culture. There also paid particular attention to the main works of the ulema and scientists, who are the standard-bearers of Islamic sciences and Muslim culture. There reviewed the entry of the Arabs into the region and their subsequent activities critically and as objectively as possible. The paper also attempts to analyze the importance of the activities of medieval scientists concerning today and the conclusions are given.

4 - 14
210
29

ШАЙХ ЗАЙНИДДИН ФАОЛИЯТИ ВА ЗИЁРАТГОҲИНИНГ ТОШКЕНТ МАЪНАВИЙ ҲАЁТИДА ТУТГАН ЎРНИ

Nematullo MUKHAMEDOV (Muallif)

Тошкент – ўрта аср манбаларида Шош деб номланган. Шошдан  ҳадис, фиқҳ, тасаввуф каби ислом илмларида кўплаб таниқли олимлар етишиб чиққан. Бу ерда туғилиб, фаолият кўрсатган кўплаб буюк зотлар, олимлар “Шоший”, “Тошкандий” (ХIV асрдан) нисбаси билан дунёга танилганлар.


Қадимий Тошкентда машҳур олимлар, муҳаддис ва фақиҳларнинг зиёратгоҳлари мавжуд. Айнан шу ерда Занги ота, Шайх Умар Валий Боғистоний, Шайх Хованд Таҳур, Шайх Зайниддин Кўйи Орифон ва бошқа алломалар мақбаралари жойлашган.


XVIII асрнинг иккинчи ярмида Тошкент шаҳри тўрт даҳага бўлинган. Манбаларда қайд этилишича, шимолий даҳа – Қаффол Шоший, жанубийси – Зангиота, шарқийси– Шайх Хованд Таҳур ва ғарбийси – Шайх Зайниддин номлари билан эътироф этилган. Бироқ шаҳар аҳли ўртасида эса улар Себзор, Бешёғоч, Шайхонтаҳур ва Кўкча деб юритилган.


Ўша даврда Кўкча даҳасида уч дарвоза (Сағбон, Чиғатой ва Кўкча), 57 маҳалла, 47 мавзе, 60 масжид ва икки мадраса бўлган. Даҳанинг  чорбоғлари Назарбек, Кўксарой ва Келес дарёси бўйларидаги жойларда бўлган. Даҳанинг эътиборли жойларидан бири Кўкча дарвозасидан ташқаридаги Орифон (билимлилар) қишлоғидаги мозоргоҳ ҳудудида Шайх Зайниддинбобо мақбараси қурилган. Тарихий манбаларда даҳанинг номи Шайх Зайниддин даҳаси деб ҳам юритилган.


Кўкча маҳалласи тарихи бевосита Шайх Зайниддинбобо билан узвий боғлиқ. Бу зотнинг отаси бағдодлик машҳур сўфий, суҳравардия тариқатининг раҳнамоларидан саналган шайх Шаҳобиддин Суҳравардий (1145-1235) бўлган.


Ушбу мақолада суҳравардия тариқати асосчиси Шайх Суҳравардий (1145-1234)нинг фарзанди Шайх Зайниддин Куйи Орифон (1164-1259) ҳаёти ва фаолияти тарихий  манбалар асосида тадқиқ этилган.  Амир Темур томонидан қурилган мақбара тарихи, зиёратгоҳнинг Тошкент маънавий ҳаётида тутган ўрни ўз ифодасини топган. Муҳими, Шайх Зайниддиннинг тинчликсеварлик фаолияти ҳамда кишилар ўртасида меҳр-оқибат, ҳалоллик, саховат, яхшилик каби қадриятларни тарғиб қилгани таҳлил этилган.

15 - 21
227
21

МИСРДА ҲУКМ СУРГАН ТУРКИЙ СУЛОЛАЛАР

Aripova ZUKHRA (Muallif)

Ушбу мақолада Мисрда ҳукм сурган туркий сулолалар тарихига бағишланган. Маълумки, нафақат ўз юртида, балки ўзга юртларда яшаб, ҳукмронлик қилган сулолалар кўп бўлган. Шундай сулолалар сирасига туркий сулолалардан тўлунийлар, ихшидийлар ва баҳрий мамлукларни киритиш мумкин. Булар Мовароуннаҳрдан чиққан сулолалар бўлиб, Мисрда ҳукмронлик қилганлар. Бу сулолалар тарихига назар ташласак, улар қулликдан ўзларининг шижоати ва зукколиклари, моҳир лашкарбошиликлари боис халос бўлиб, султон даражасигача эришганларига гувоҳи бўламиз. Бу сулолаларнинг бошқа шоҳ ва султонлардан фарқи шундаки, деярли барча ҳукмдорларга тахт отадан мерос қолиб, тахтга ўтирган бўлсалар, булар Мовароуннаҳрдан ушбу диёрга ғулом сифатида келиб, кейинчалик ўзларининг хатти-ҳаракатлари билан ҳокимият тепасига кўтарилган.


Мақолада шундай сулола вакилларидан Абу Аббос Аҳмад ибн Тўлун (835 –884) тарихи тадқиқ этилган. У Бағдодда туғилган бўлиб, келиб чиқиши Бухорога бориб тақалади. Унинг отаси Тўлунни бухоролик ишчилар Нуҳ ибн Асад ас-Сомонийга тақдим қилганлар. Ас-Сомоний 816 йилда Тўлунни бошқа туркийлар каби халифа Маъмунга совға қилган.  Халифа Маъмун бу самимий ва ақлли туркий йигитни ёқтириб қолганлиги боис, унинг лавозимини аста-секин кўтара бошлаган.  Тўлун йигирма йил давомида қўриқчилар бошлиғи лавозимида фаолият юритган. Унинг вафотидан сўнг ўғли Aҳмад ибн Тўлунни дўсти тарбия қилган  ҳам диний, ҳам ҳарбий таълим олишига эътибор қаратган. Аббосий халифа Аҳмад ибн Тўлунни Мисрга волий сифатида юборган, кейинчалик ўзининг шижоати ва ақли боис Мисрда мустақил давлат барпо этган.


Тўлунийлар сулоласи (868–905) халифаликда биринчилардан ҳукмронлик қилган бўлиб, Миср ва Сурияда мустақил маҳаллий сулолага асос солганлар. Тўлунийлар олиб борган қурлиш ишлари, ислоҳотлари боис бу даврни тарихчилар “Олтин давр” сифатида эътироф этганлар. Миср 30 йил давомида яна Аббосий халифалар тасарруфига ўтган. Асли Фарғоналик иккинчи туркий сулола Ихшидийлар (935-969) ҳам Мисрни Аббосий халифалардан ажратиб, мустақил давлатга айлантирган. 969 йилда Фотимийлар ҳукмронлиги ўрнатилгач, ихшидийлар сулоласининг Мисрдаги фаолияти тўхтатилган. 1250 йилда баҳрий мамлуклар ҳукмронликни ўз қўлига олгач, улар 1382 йилгача Мисрни бошқарганлар. Бу даврда кўплаб тарихий иншоатлар барпо этилган, Аббосий халифалик пойтахти Қоҳирага кўчирилган.


Мақолада Мисрда ҳукм сурган тўлунийлар, ихшидийлар ва баҳрий мамлуклар ҳукмдорлари тарихи таҳлил қилинган.

22 -32
218
23

АБУ ЖАЪФАР МУҲАММАД ИБН ЖАРИР ТАБАРИЙНИНГ ИЛМИЙ МЕРОСИ

Muhabbatxon AGZAMOVA (Muallif)

Абу Жаъфар Табарий ҳаёти Аббосийлар давлати заифлашиб, парчаланаётган, халифаликнинг турли ҳудудларида тўқнашувлар, келишмовчиликлар юз берган даврда ўтди. Мана шундай ҳолатга қарамай илм-маърифат ривожланиб, турли соҳаларда мўътабар асарлар ёзилди.


Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Жарир Табарий исломшунослик хусусан, тафсир, фиқҳ, адаб, тарих каби соҳаларга оид муҳим асарларни яратди. Мақолада олимнинг ҳаёти ва илмий меросининг кенг қамровли таҳлили амалга оширилган. Табарий асарларининг манбашунослик таснифи келтирилиб, асарларининг ўзига хос жиҳатлари илмий ўрганилган. Олимнинг “Китоб таҳзиб ул-осор”, “Жомеъ ул-баён фи тафсир ал-Қуръон”, “Жомеъ ул-қироат мин-аш-шуҳур ва-ш-шозз”, “Китоб ихтилоф ал-фуқаҳо”, “Китоб ул-вақф”, “Китоб ал-латиф ал-қавл фий ахком шариал ислом”, “ал-Хафиф фи аҳком шаръия ислом”, “Адаб ал-қузот”, “Адаб ал-маносик”, “Басит ул-қавл фи аҳками шараиъул ислами”, “Китоб шарҳ ас-сунна”, “Китоб ат-табсир фи усул ад-дин”, “Адаб ан-нуфус ал-жаййида вал ахлоқ ан-нафиса” каби асарлари амалга оширилган тавсифлари билан илмий истифадага киритилган.


Абу Жаъфар Табарий илмий меросида тарих ҳам алоҳида ўрин эгаллайди. Унинг ислом дунёсида машҳур бўлган ва кўпгина олимлар томонидан ўрганилган “Тарих ар-русул ва-л-мулук” – “Пайғамбарлар ва подшоҳлар тарихи” номли асари катта илмий аҳамиятга эга. Мазкур асар олимнинг ислом илмлари билан бирга исломгача бўлган қадимги давр тарихи, адабиёти, халқ оғзаки ижодини мукаммал билганлигини кўрсатади. Табарий мазкур манбаларни асарда усталик билан истифода эта олган, маълумотларнинг илмий аҳамияти ҳозирги кунда ўз долзарблигини йўқотмаган. Алломанинг ушбу асарига кўплаб кейинги давр олимлари бирламчи манба сифатида мурожаат қилганлар.

33 - 39
346
26

ВКЛАД СТРУКТУРНЫХ ПОДРАЗДЕЛЕНИЙ И ПРИХОДОВ ДУМ В СОЦИАЛЬНУЮ ЖИЗНЬ РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН

Ramil ADYGAMOV (Muallif)

Роль религии в современном мире значительно возросла, и мусульманские религиозные организации оказывают все большее влияние на социальную жизнь различных регионов России ,в целом, и Татарстана, в частности. На сегодняшний день в Республике Татарстан работает ряд социальных проектов. Часть из них является инициативой непосредственно духовного управления и его структурных подразделений, а вторая часть проектов развивается под патронажем иных общественных организаций. Однако, они также воплощаются в жизнь при поддержке духовного управления. Под структурными подразделениями духовного управления в данном исследовании имеются в виду отдел пропаганды, фонд «Закят», казыяты, мухтасибаты и приходы. Развитием второго направления благотворительности заняты такие организации как Ассоциация предпринимателей мусульман Российской Федерации. Однако, в рамках данного исследования они не рассматриваются, так как выходят за рамки темы исследования. Изучение и анализ материалов исследования показал, что на сегодняшний день деятельность религиозных организаций многогранна. Оказывая влияние на сферу образования, спорта, культурно-массовых мероприятий, благотворительность и др., они оказывают значительное содействие государству в решении различных социальных проблем современного общества. В этой связи дальнейшее взаимодействие государственных органов и исламских религиозных организаций в вопросах благотворительности, организации досуга, обучении и воспитании мусульман может оказать значительно влияние на сохранение и укрепление стабильности в регионе.


Цель исследования: выявление вклада мусульманских религиозных организаций в социальную жизнь Республики Татарстан.


Материалы исследования: источниковую базу исследования преимущественно составили публикации о деятельности исламских религиозных организаций в сети интернет, а также полевые исследования автора.


Результаты исследования: в результате нашего исследования были установлены основные направления деятельности религиозных организаций в Республике Татарстан и их влияние на социальную жизнь.


Новизна исследования: в рамках данного исследования впервые был проведен комплексный анализ материалов о деятельности исламских религиозных организаций в Республике Татарстан.

40 - 45
247
19

О НЕКОТОРЫХ ОСОБЕННОСТЯХ НАУЧНО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ РЕГУЛЯТИВНОЙ РОЛИ ФЕТВ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В ДЕРАДИКАЛИЗАЦИИ НАСЕЛЕНИЯ В МУСУЛЬМАНСКИХ СТРАНАХ

Bakhromjon MAMADIEV (Muallif)

В статье обсуждаются особенности научно-методологического исследования регулятивной роли фетв, используемых в дерадикализации населения в мусульманских странах. Объектом исследования являются фетвы, изданные улемами Египта, Турции и Королевства Саудовская Аравия и направленные на дерадикализацию сознания населения. Предмет исследования – регулятивная роль и процессы применения фетв по дерадикализации населения указанных стран.


Исследование охватывает исторические, теологические, правовые, социально-психологические и политические аспекты, и для решения поставленных задач требуется применение ряда научных подходов и методов. Обосновывается важность применения теологического и академического подходов.


В соответствии с теологическим подходом, общественные и все другие процессы объясняются с божественной точки зрения. Поэтому исследуется главным образом не реальная жизнь общества, а соответствующие нормы религиозных источников. Научный подход используется при исследовании исламских постановлений и их основных компонентов. Каждый источник выбранной фетвы – сура, аят Корана, хадис или заключение авторитетных улемов подлежат анализу и рассмотрению в первую очередь с теологической точки зрения. Однако, данный подход не даёт прикладных выводов, если исследование наряду с теологическим аспектом подразумевает проблематику радикализации, которая требует изучения социально-политических, экономических, психологических и других особенностей объекта и предмета исследования. Тем самым, наряду с теологическим подходом важным является применение подходов академического научного исследования.


Важной составляющей научно-методологической основы данного исследования является сравнительный метод, который изучает накопленный опыт формирования, использования и эффективности фетв с целью выявления их общих форм, типов, взаимосвязей, правил и законов. Данный метод позволит выявить схожие формы фетв, а также различия в зависимости от обстоятельств и условий каждой исследуемой страны.


Для определения особенностей формирования фетв необходимо применить генетический метод – т.е. способ исследования социальных явлений, основанный на анализе их развития. Важность применения данного научного метода заключается в необходимости определения первичной проблемы – недопонимания или возникшей спорной ситуации по тому или иному религиозному вопросу, по которому необходимо издать фетву.


Важной составляющей фетвы является опора на нормы Корана, Сунны и заключений авторитетных улемов, поэтому для глубокого анализа целесообразно применить нарративный метод, метод контент-анализа, а также эмпирический подход.

46 - 55
424
25

ДИНШУНОСЛИКНИ ЎҚИТИШДА ЗАМОНАВИЙ УСЛУБЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ АҲАМИЯТИ

Mahfuza ALIMOVA (Muallif)

Мақола диншуносликка оид мавзуларни ўзлаштиришда таълим олувчиларда таҳлилий ва танқидий, мустақил фикрлашга ундайдиган замонавий методлардан фойдаланишни усулларини ўрганишга бағишланган. Мақолада олий таълимда халқаро стандартлар асосида юқори малакали, креатив ва тизимли фикрлайдиган, мустақил қарор қабул қила оладиган кадрлар тайёрлаш, уларнинг интеллектуал қобилиятларини намоён этиши ва маънавий баркамол шахс сифатида шаклланиши учун зарур шарт-шароит яратиш, олий таълим муассасаларининг ўқув режаларини кредит-модуль тизимига ўтказиш механизмларини ишлаб чиқиш ва уларни босқичма-босқич мазкур тизимга ўтказиш бўйича амалга оширилаётган қатор чора-тадбирлар ёритилган.


Таълим жараёнида маъруза, семинар машғулотларини ташкил этишдаги замонавий ёндашувлар, диншуносликка оид мавзулардаги маърузаларнинг самарасини ошириш, маълумотларни қиёслашда диаграммалар, схема, жадвал, график каби кўргазмали қуроллардан фойдаланиш, “Ақлий ҳужум”, “Концептуал жадвал”, “Блиц-ўйин”, “Мунозара” каби услубларни қўллаш механизмлари кўрсатилган. Динлар билан боғлиқ бирор муаммо бўйича таълим олувчилар томонидан билдирилган эркин фикр ва мулоҳазаларни тўплаб, улар орқали маълум бир ечимга келишга қаратилган методларни оғзаки шаклини қўллаш усуллари ёритилган.


Мазкур услубларда таълим берувчи томонидан берилган саволларга таълим олувчиларнинг ҳар бири ўз фикрини оғзаки билдириши, таълим олувчилар ўз жавобларини аниқ ва қисқа тарзда баён этишлари билан боғлиқ қоидалар акс этган. Методлар тўғри ва ижобий қўлланилганда шахсни эркин, ижодий ва ностандарт фикрлашга ўргатади, таълим олувчиларнинг барчасини жалб этиш имконияти бўлади, шу жумладан, уларда мулоқот қилиш ва мунозара олиб бориш маданияти шаклланади.


Шунингдек, мақолада шахсга йўналтирилган таълим – талабанинг фикрлаш ва ҳаракат стратегиясини инобатга олган ҳолда унинг шахси, ўзига хос хусусиятлари, қобилиятини ривожлантиришга йўналтирилган таълим усули экани, унда ўқитиш муҳитининг талаба имкониятларига мослаштирилишини назарда тутиши очиб берилган. Замон талабларига кўра ташкил этилган таълим муҳити, педагогик шарт-шароитлар, таълим ҳамда тарбия жараёни талабанинг шахсий имкониятларини рўёбга чиқариш, қобилиятини ривожлантириш, шахс сифатида камолотга етишини таъминлаш, тафаккури ва дунёқарашини бойитиши ёритилган.

56 - 65
274
24

ЗАМОНАВИЙ МИССИОНЕРЛИК УСЛУБЛАРИ ВА АМАЛГА ОШИРИШ ВОСИТАЛАРИ

Jasur NAJMIDDINOV (Muallif)

Инсоният тарихида XX аср йирик давлатлар томонидан ўз таъсир доираларини кенгайтириш учун олиб борилган курашлар даври бўлди. Бу жараёнда Осиё ва Африка мамлакатлари асосий кураш майдонига айланди. Бунда нефть ва нефть маҳсулотларига бўлган эҳтиёжнинг ортиши натижасида ёқилғининг қимматлашиши ва йирик давлатларнинг энергетик заҳиралар устидан назорат ўрнатиш учун улар жойлашган ҳудудларга ўз таъсирларини ўтказишга ҳаракат қила бошлаши муҳим аҳамият касб этди. Бу муаммо ҳозир ҳам долзарблигича қолиб, йирик давлатлар миссионерликдан айнан шундай геосиёсий мақсадлар йўлида фойдаланмоқдалар, десак муболаға бўлмайди. Миссионерларнинг бугунги кундаги фаолияти ҳеч бир минтақа, ҳеч бир давлат бундай таҳдиддан ҳоли эмаслигини кўрсатади. Бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун эса миссионерликнинг моҳиятини тўғри ва чуқурроқ англаш, уни бартараф этиш йўлида мақсадли, тизимли ва тадрижий фаолият олиб бориш талаб этилади.


Миссионерликни амалга ошириш усуллари деб, ушбу амалиётни самарали равишда амалга ошириш учун, муайян тажриба ва илмий асосга таянган ҳолда ишлаб чиқилган ҳамда тизимлилик характерига эга назарий хатти-ҳаракатлар мажмуасига айтилади.


Ушбу мақола, айнан, миссионер ташкилотлар ўз тарафдорларини кўпайтириш мақсадида фойдаланилаётган услуб ва воситалар ҳамда уларнинг таҳлилига бағишланган. Шунингдек, замонлар ўтгани сайин миссионерлик услуб ва воситалари ҳам такомиллашиб, бугунги кунда насронийликка мослаштириш, маданий мослашув, контекстуализация ва динлараро диалоги классик усуллар билан бир пайтда, янги, замонавий усул ва воситалар, жумладан, теле, аудио, видео, радио ва компьютер технологияларидан кенг фойдаланилаётгани каби масалалар ҳам таҳлил қилинган.


Айни дамда, миссионерлик фаолиятда инсон психикаси билан боғлиқ факторларга алоҳида урғу берилиши, психологик жиҳатдан бир шахснинг эътиқодини ўзгартириш қандай босқичларда амалга оширилиши конкрет мисоллар асосида ёритилган.


Мавжуд тенденциялар миссионерларнинг маҳаллий халқларга хос бўлган либосларни кийиши, ибодат давомида маҳаллий динларга хос бўлган атамаларни ўзлаштириши (Аллоҳ, Тангри, Худованд, Иблис) ҳам кўрсатилмоқда. Ўзбекистон мисолида олсак, баъзи христиан ташкилотлари томонидан масиҳийликни тарғиб қилишда Алишер Навоий шеърларидаги муайян мисралардан фойдаланишга уриниш ҳолатлари инкультурациянинг бир кўриниши дейиш мумкин.

66 - 74
190
23

ГЛОБАЛЛАШУВ ШАРОИТИДА ДИНИЙ ОМИЛНИНГ ЖАМИЯТ ҲАЁТИГА ТАЪСИРИ

Dilafruz TURDIEVA (Muallif)

Жаҳон сиёсати муайян давлатнинг ўзига хослиги ва урф-одатлари билан боғлиқ шароитлар ҳамда омиллар туфайли давлатларнинг миллий манфаатларидан келиб чиққан ҳолда мураккаб ва кўп қиррали муносабатдир.


Халқаро муносабатларда диннинг ўрни иқтисод ва сиёсатчалик муҳим деб ҳисобланмайди. Лекин дунёда турли динлар ниқоби остида юзага келаётган низо ва келишмовчиликлар жаҳон ҳамжамиятига диний омилнинг қанчалар муҳим экани, бу омил чегара билмаслиги, муайян давлат ҳудудида қолмаслигини такрор ва такрор эслатмоқда. XX асрда динга бўлган салбий муносабат XXI асрга келиб тубдан ўзгарди, дин шахс ва жамият ўртасидаги боғловчи, жаҳон ҳамжамияти сиёсий тизимида келишувга эришишдаги муҳим омил сифатида кўрила бошлади. Жаҳон сиёсатида диний омилнинг кучайиши нафақат глобаллашув, балки халқаро муносабатларнинг кўп асрлик секуляризация жараёни билан ҳам бевосита боғлиқ ҳисобланади.


Маълум йўналишлардан келиб чиққан ҳолда сиёсий омилга таъсир этувчи тизим турли кўринишга эга бўлса ҳам, лекин умумий тартибда у иқтисодий, жўғрофий, этномиллий, диний, маданий, ижтимоий-сиёсий ва тарихий жараёнлар билан боғлиқ ҳисобланади. Ушбу мақолада ҳозирги кунда халқаро сиёсатда маданий ва диний омил ҳам бошқа омиллардан кам бўлмаган муҳим аҳамият касб эта бошлагани, жаҳон сиёсатида диний омилнинг кучайиши нафақат глобаллашув, балки халқаро муносабатларнинг кўп асрлик секуляризация жараёни билан ҳам бевосита боғлиқ экани, ХХ асрга келиб халқаро муносабатларнинг диний анъаналар доирасида намоён бўлишида диний омил ўзини борича намоён эта бошлагани, у ҳақда турли назария ва қарашларнинг пайдо бўлишига асос бўлгани ҳамда ушбу назариялар таҳлили, бундан ташқари диний омилнинг жамиятнинг барча соҳаларига кўрсатган таъсири тадқиқ этилган.


Мақолада диний омил ва унга берилган таърифлар, Малайзия тарихи, диний-фалсафий таълимотлари, мазкур ўлкада диний омилнинг жамият ва сиёсатидаги ўрнини ўрганишда қиёсий-тарихий, типологик, герменевтик ҳамда адабиётларни комплекс таҳлил этиш усулларидан фойдаланилди.

75 - 86
311
19

ТУРК ТИЛИДА ҲУРМАТ КАТЕГОРИЯСИ ИФОДАЛАНИШИНИНГ ЛЕКСИК УСУЛИ ХУСУСИДА

Xolida IMAMOVA (Muallif)

Ушбу мақола турк тилида ҳурмат категориясининг лексик-морфологик шаклда ифодаланишига бағишланган. Tурк тилида ҳурматни юзага келтирувчи лексик-морфологик воситалар аниқланган ва уларнинг услубий хусусиятлари очиб берилган. Турк тилида ҳурмат ифодаловчи сўзларнинг кўплиги тилда ҳурмат категориясининг ифодаланиш даражаси такомиллашганидан далолатдир. Ҳурмат ифодаловчи лексик воситаларни фаоллиги ва мазмунига кўра қуйидагиларга ажратилади: кишилик олмошлари, қариндошлик атамалари, ҳурматни ифодаловчи лексик бирликлар.


Турк тилида ҳурмат, асосан, кишилик, ўзлик ва сўроқ олмошларида акс этади. Ҳурмат маъносини ифодаловчи лексемаларнинг семантик тараққиёти, семалари ажратилиб, ҳурмат ифодаловчи янги маънолари аниқланган. Олмошларнинг маъно зидлигини таъминловчи стилистик жиҳатлари ёритилиб берилган. Шунинг билан бирга олмошлар ўрнида bendeniz, köleniz, kulunuz каби сўзларни қўллаш орқали сўзловчининг тингловчига бўлган юқори даражадаги ҳурматнинг ифодаланиши баён этилади. Кариндош уруғчилик атамаларидаги ҳурмат маъносининг ўзига хос томонларига эътибор қаратилган. Кишилик жамиятида мулоқот, аввало, унинг атрофидагилар, яқинлари билан бўлган муносабат асосида шаклланади. Шу боис қариндошлик атамаларининг ҳурмат ифодалаш функцияси қадимийроқдир. Ҳурматни ифодаловчи баъзи лексик бирликлар қаторига hanım, efendi, bay, bey сўзлари ҳам киради. Ҳурмат категориясида “аёл” маъносини ифодаловчи hanımefendi, hanım, bayan, kadın, hatun, karı сўзлари синонимик қаторни ташкил этади. Тартибланиш ҳолатига кўра улардаги ҳурмат даражаси энг юқоридан нейтрал даражага қараб пасайиб боради.


Ушбу мақолада тилга олинган лексик бирликларга ҳамроҳлик қилувчи қўшимчалар тадқиқ этилган. Булар қаторига m (-im, -ım/ -üm, -um) қўшимчаси, -lar, -ler қўшимчаси киради. Таъкидланган қўшимчалар ўзининг категориал вазифасидан ташқари, нокатегориал яъни функционал жиҳатдан ҳурмат ифодалашда қўлланилиши ҳақида фикрлар баён этилади. Морфологик шакллар лексик воситаларга ҳамроҳлик этиши билан бирга мазмунни тўлдиришга хизмат қилиши кузатилади. Tурк тилида ҳурматни юзага келтирувчи лексик морфологик воситаларнинг ўзига хос жиҳатлари мана шу таъкидланганлар асосида таҳлил қилинган.

87 - 97
206
16

XI-XII АСРЛАР МОВАРОУННАҲРДА ЁЗИЛГАН ҲАНАФИЙ ФИҚҲИГА ОИД АСАРЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС УСЛУБЛАРИ

Bekzodbek MUXTAROV (Muallif)

Ушбу мақола XI-XII асрларда Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий фиқҳига оид асарларнинг тадқиқига бағишланган. Маълумки, XI–XII асрларда Мовароуннаҳрда фиқҳ илмининг ривожининг олтин даври ҳисобланади. Ҳанафий фиқҳи илмининг иккинчи йирик соҳаси «фуруъ ал-фиқҳ» илми бўлиб, у «усул ал-фиқҳ» илмида белгилаб берилган қоидалар асосида ишлаб чиқилган амалий ҳукмлар мажмуи ҳисобланади. Унда мужтаҳидларнинг шаръий далиллари, улар асосида чиқарилган ҳукмлар ва фатволар жамланган. Ўрганувчиларга осон бўлиши учун ҳукмлар мавзулар асосидаги матнлар шаклида тартибланган. Тили равон, халқчил, замон ва макон шароитлари инобатга олинган, замонавий масалалар ҳамда фатволар киритилиб, мазҳаблар ҳукмлари қиёсланади.


Мазкур даврда ўлкада ҳанафий фиқҳ илмининг усул ва фуруъ йўналиши ҳамда уларнинг матн, жадал, хилоф, аҳком, фароиз, шурут, адаб ал-қози, ҳиял, сияр, ихтисоб, фиқҳий қоидалар илми ҳамда фатво жанрларида 50 га яқин машҳур асарлар таълиф этилган. XI–XII асрларда ёзилган фиқҳий манбалар методологияси кейинги даврдаги асарлар ёзилишига асос бўлиб хизмат қилди. Жумладан, фуруъ ал-фиқҳ илмига оид: Абул Ҳусайн Қудурийнинг «Мухтасар ал Қудурий», Абу Лайс Самарқандийнинг «Хизонат ал фиқҳ», Имом Сарахсийнинг «ал-Мабсут», Алоуддин Самарқандийнинг «Туҳфат ал-фуқаҳо», Алоуддин Косонийнинг «Бадое ас-саное фи тартиб аш-шарое», Бурҳониддин Марғинонийнинг «Бидоят ал-мубтадий» ва «ал-Ҳидоя шарҳ ал-бидоят ал-мубтади» ҳамда Носируддин Самарқандийнинг «ал-Фиқҳ ан-нофеъ» каби мўътабар матнлар ҳам мазкур даврда таълиф этилган.


XI–XII асрларда Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий мазҳабининг фиқҳий мўътабар манбалари ўз соҳасининг етук олимлари, ишончли фақиҳлари томонидан ёзилган. Мазкур асарлар: заиф ривоятлар, кучсиз сўзлардан холи, фиқҳий ихтилофларнинг барчаси келтириб ўтилмагани, ўқилиши осон, далил ва ҳужжатлар зикр этилмаслиги, қисқа ва ёдлашга осон бўлиши билан ажралиб туради. Шу билан бирга, мазҳаблар ўртасидаги фиқҳий ихтилофлар ҳам зикр этилган бўлиб, бу эса мазҳаблар ва уларнинг далиллари борасидаги фиқҳий масалаларни тўғри ва чуқур англаш, қиёсий тадқиқ эта олиш кўникмасининг шаклланишида муҳим саналади.


Ушбу мақолада Мовароуннаҳрда ёзилган ҳанафий фиқҳига оид асарлар, уларнинг жанри, услублари, муаллифларнинг ўзига хос ёндашувлари ҳамда ҳанафий фиқҳ илми ривожидаги ўрни тадқиқ этилган.

98 - 105
274
31

АЛ-МУЪИЗЗИЙНИНГ “ТАСРИФ АЛ АФЪАЛ” АСАРИ ВА УНДАГИ ФЕЪЛ БОБЛАРИНИНГ ТАСНИФЛАШ УСЛУБИ

Akbar KAZAKBAYEV (Muallif)

Мазкур мақолада Ал-Муъиззийнинг араб тилида феълларда содир бўладиган ўзришларга бағишланган “Тасриф ал-Афъал” асари ҳақида маълумотлар берилиб, ЎзФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида ушбу асарнинг 7 та қўлёзма нусхаси сақланиб келинаётгани ва асарнинг тузилиши, грамматик услубларга асосланган ҳолда таснифлангани тадқиқ қилинган. Ал-Муъиззининг асари тўртта катта бобга ажратилган бўлиб улар ўз навбатида фаслларга, яъни кичикроқ гуруҳларга бўлинган. Биринчи фаслда феълларнинг ўтган, ҳозирги келаси замонларда ва буйруқ майлида тусланиш тартиби келтирилган. Иккинчи фасл тўғри феъллар, учинчи фасл икиланган феъллар, тўртинчи фасл бўш феъллар, бешинчи фасл ноқис феъллар, олтинчи фасл лафиф феъллар, еттинчи фасл мултави феъллар ва саккизинчи фасл эса “нун ат-таъкид” мавзуларининг таҳлилига бағишланган. Асарда феълларнинг турли бобларидаги шакллари, уларнинг ўтган ва ҳозирги келаси замон шакли, уч ундош ўзакли феълларнинг ва тўрт ундош ўзакли мазид феълларнинг боблари ҳақида ҳам фикр юритилади. Шу билан бирга, товуш илми (фонология) сарф илми билан боғлиқлиги, махражи ҳалқумдан чиқадиган олтита ҳарфнинг биронтаси феълнинг иккинчи ёки учинчи ўзак ундоши ўрнида келиши, ўрта ўзак ундошининг ҳаракати касра эмас фатҳа бўлишини талаб қилиниши мисоллар асосида исботланиб берилган. Шу ўринда, مجرد атамаси - феълларнинг биринчи боби, مزيد فيه атамаси эса - феълларнинг ҳосила, яъни биринчи бобдан ташқари, ёрдамчи, қўшимча ҳарфлар кўшилиши билан ҳосил қилинган феъл бобларига нисбатан қўлланилиши назарда тутилиши ўрганилган. Муъиззий келтирган 3 ундош ўзакли мужаррад феълларнинг ( فعل ثالثي مجرد ) олтита боби бирма-бир санаб ўтилган. Ушбу мақолада, Б. М. Гранденинг феъл боблари борасида келтирган қоидалари Ал-Муъиззийнинг “Тасриф ал-Афъал” асаридаги қоидалар билан солиштирилиб, 4 ундош ўзакли мазид феълларнинг IV боби «лом» ўзак ҳарфи билан ифодаланганлиги, бу борада аш-Шумуний ва ибн ал-Китаъ асослаб берган қолипидаги «ҳамзали алиф» билан ифодаланиши »إف ْعَ الَّ « сабаблари тадқиқ қилинган. Шунингдек, Муъиззий келтирган феъл бобларининг қолипларини берилиши тартиби, улар бугунги кунда қабул қилинган феъл бобларининг таснифланиш тартибидан фарқлангани ушбу мақолада илмий асосланиб берилган.

106 - 116
247
23

ИНСОН МАЪНАВИЙ ЮКСАЛИШИДА ИЖТИМОИЙ ТАРАҚҚИЁТНИНГ РОЛИ

Husniddin AHMEDOV (Muallif)

Ушбу мақолада инсон маънавий юксалишида ижтимоий тараққиёт жараёнларининг ўрни, унинг ўзига хос жиҳатлари, улар ўртасидаги узвий боғлиқлик ёритилган. Бугунги кунда Янги Ўзбекистонда ижтимоий-сиёсий, диний-маърифий соҳаларда амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар, уларнинг натижалари инсон қадри учун, одамларнинг ижтимоий кайфиятига ижобий таъсир кўрсатаётгани аниқ мисоллар асосида очиб берилган. Бугунги дунёнинг мафкуравий манзараси инсоният учун янги имкониятлар билан бирга кутилмаган турли муаммоларни ҳам келтириб чиқармоқда. Инсон маънавияти ва миллий қадриятларга қарши кўплаб таҳдид ва хавф-хатарлар ошиб бормоқда. Тараққиёт жараёнида инсон, халқ ва миллат маънавияти жамият ҳаёти қандай бўлишига қараб ўзгариб, яхшиланиб бораётгани таъкидланган. Жамиятнинг ижтимоий кайфияти эса амалга оширилаётган ўзгаришлар ва ислоҳотларнинг самарали амалга оширилиши, уларнинг аниқ натижаларига боғлиқ бўлиши бу соҳанинг қонуниятларидан бири эканлиги қайд этилган.


Шу ўринда, Янги Ўзбекистонда барча соҳалардаги ислоҳотлар мазмун ва сифат жиҳатдан янги босқичга кўтарилаётгани ҳақида фикр юритилган. Ҳозирги мураккаб ва шиддатли замонда маънавий-маърифий ишларнинг ўрни ва таъсири тобора ортиб бораётгани алоҳида таъкидланган. Айниқса, мамлакатимизда катта ва туб ўзгаришлар билан йўғрилган давр руҳи одамларнинг кайфияти, инсон қадри, одамларнинг бугунги кундан розилиги ва эртанги кунга ишончи, ҳар бир фуқаронинг эртанги кун учун орзу умидлари ва режаларига ижобий таъсир кўрсатаётгани алоҳида таъкидланган.


Янги Ўзбекистонда халқ билан очиқ мулоқот давлат сиёсати даражасига кўтарилиб, нафақат ташқи сиёсат соҳасида, балки ички сиёсатда ҳам кенг қўлланаётган, умуммиллий феноменал ҳодисага айланди. Ушбу ҳодисанинг барча бўғиндаги давлат хокимияти идоралари ва халқ ўртасида, раҳбарлар ва аҳолининг барча қатламлари, жумладан, ёшлар ўртасида ҳам кенг ёйилиб, уларнинг ҳаёт тарзига айланиб бораётгани жамиятимизда демократик ўзгаришлар жараёнини чуқурлаштиришда муҳим аҳамиятга эга бўлаётгани тўғрисида фикр юритилган. Табиийки, бу жараёнлар жамият ҳаётида очиқ ва самимий мулоқот муҳитини, одамларни тушуниш, уларнинг дарду ташвишлари билан яшаш, одамларни қийнаётган ҳаётий муаммоларига амалий нуқтаи назардан кўмак бериш руҳини шакллантирмоқда.


Мақолада жамиятда маънавиятли, яхши хулқли, қалбида эзгулик ва мурувват уруғи барқ урган ёшларни тарбиялаш ҳар қачонгидан муҳим эканлиги, бугунги ёшлар янгича фикрлашга, янги ғоялар билан йўғрилган, уларни амалга оширишга ижодий ёндашувлар асосида мамлакатни тараққий эттиришга қодир ёш авлод учун яратилаётган катта имкониятлар тадқиқ этилган.

117 - 126
303
25

ISLOM HAMKORLIK TASHKILOTIGA A’ZO DAVLATLARDA ZIYORAT TURIZMINI RIVOJLANTIRISH OMILLARI (INDONEZIYA, MALAYZIYA VA TURKIYA MISOLIDA)

Mirodil KHAYDAROV، Jasurbek ABDUKADIROV (Muallif)

Bugungi kunda har bir sohani isloh qilish bilan birga, yuksak taraqqiyot bosqichiga olib chiqish yangilanayotgan O’zbekiston davlatining asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Amalga oshirilayotgan ushbu islohotlar mamlakat iqtisodiyotini, aholi turmush tarzini, shuningdek, O’zbekistonning xalqaro maydondagi obro’sini oshirishga xizmat qiladi. Ana shunday sohalardan biri turizmning “Ziyorat turizmi” tarmog’idir.


2020 yilda O’zbekistonga 1 mln 504 ming turist tashrif buyurib, ularga 261 mln dollarlik xizmat ko’rsatilishiga erishildi. O’zbekiston dunyoga qadimiy va ekzotik shaharlari bilan ziyorat turizmi infratuzilmasini barpo etish, sayyohlar uchun barcha kerakli shart-sharoitlarni yaratish, ziyorat turizmi brendini ishlab chiqish bo’yicha yetarli salohiyatga ega mamlakat hisoblanadi.


O’zbekistondagi ko’plab madaniy yodgorliklarning YuNESKO tomonidan butunjahon madaniy meroslari sifatida ro’yxatga olingani e’tirofga loyiqdir.


Bugungi kunda Dunyoning Halol turizm boyicha ixtisoslashgan yetakchi tashkilotlaridan biri Crescent Rating taxminiy ma‘lumotlariga ko‘ra 2026-yilga kelib ziyorat maqsadida sayohat qiluvchilarning soni 230 mln. kishini tashkil etishi mumkinligi ta’kidlandi. Bu esa kelajakda ziyorat turizmi jahon turizmining yetakchi yo‘nalishlaridan biriga aylanishi hamda ziyorat turizmi tarmog‘i dunyo davlatlari iqtisodining ajralmas bir qismiga aylanib borayotganligini ko‘rsatadi. Jumladan, Islom hamkorligi tashkilotiga a’zo davlatlarda ham bu borada tizimli ishlar olib borilmoqda. Islom hamkorlik tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan “Islom hamkorlik tashkilotiga a’zo davlatlarda ziyorat turizmini rivojlantirish yo‘l harakati strategiyasi” nomli qo‘llanmaning nashr qilinganligi ham so‘zimiz isbotidir.


Maqolada Islom hamkorlik tashkilotiga a’zo davlatlarda xalqaro ziyorat turizmi sohasidagi salohiyati, xususan, mamlakatlardagi ziyorat turizmi rivoji uchun zarur bo‘lgan tarixiy sharoit, uning bugungi ziyorat turizmi obyekti sifatidagi o‘rni, bu boradagi o‘z yechimini kutayotgan vazifalar va istiqboldagi natijalar asosiy muhomaka mavzusi hisoblanadi. Jumladan, IHT ga a’zo Indoneziya, Malayziya va Turkiya davlatlarida ziyorat turizmini rivojlantirish borasidagi olib borilayotgan ishlarning bayoni keltirilgan. Shuningdek, maqolada ziyorat turizmini rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan ichki va tashqi hamkorlik aloqalari to‘g‘risida ma’lumot berilgan.

127 - 134
194
21