DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/3/59-66Kalit so‘zlar:
оғзаки адабиёт вариация фонетика синоним фонема лексика шева қабила.Annotasiya
Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғати-т-турк» асари туркий оғзаки шеъриятнинг бугунги кунгача етиб келган энг қадимги намуналарини ўзида жамлаган қимматли манбалардан биридир. Асарда келтирилган шеърлар мавзу кўлами жиҳатидан жангномалар, панднома, севги-муҳаббат шеърлари, табиат тасвирига бағишланган шеърлар, воқеа ва ов тасвирига тасвирига оид парчалар, достон узиндиси, маросим шеърлари, алқовлар каби ўндан ортиқ гуруҳларга бўлинади. Туркий адабий муҳитда куйланган бу мавзулар улар жойлашган кенг ҳудуд билан боғлиқ ҳолда турлича ривожланди ва тараққий этди. Халқ оғзаки ижоди намуналари кенг минтақага ёйилгани боис ўзгарувчанлик хусусиятига эга, яъни улар доимо турғун ҳолатда бўлмайди. Яна бир жиҳати шуки, халқ оғзаки ижоди тилдаги ўзгаришларга муттасил мослашиб боради. Бу ҳолат ҳам уларнинг турғун яшашига қаршилик қилади. Хусусан, «Девону луғати-т-турк»даги узиндиларда келган бирликларнинг мазмунни сақлаган ҳолда бошқа варианти – шевалардаги фарқли шаклини ўрганиш, шеърий узиндилардаги айрим сўзларнинг лингвистик таҳлилини параллелик асосида кўриб чиқиш ва сўз бирликларининг манбалардаги вариантларини солиштириш орқали бунга гувоҳ бўлиш мумкин. Мақолада «Девону луғати-т-турк»да келтирилган шеърларда учрайдиган матний тафовутлар, яъни улардаги вариация ҳодисаси тадқиқ этилган. Туркий халқлар оғзаки ижодида вариациянинг юзага келиши вариантдош сўзларнинг қўлланиши, лаҳжалардаги фонетик ўзгачаликлар (ü>i, a>ï, ä>e, e>y, d=δ) ҳамда шеърдаги бир сўз ёки жумланинг бошқа бир сўз ёки жумла билан алмашиши ҳодисалари билан боғлиқлиги очиб берилган. Таҳлиллар натижаси шуни кўрсатадики, туркий халқлар оғзаки ижодида лаҳжалардаги фонетик ўзгачаликлар, тилдаги грамматик қоидалар (сингармонизм ҳодисасига зид ҳолат) ўз аксини топган. Шеърий узиндиларда учрайдиган матний тафовутлар туркийларнинг ижтимоий ҳамда маънавий ҳаёти билан боғлиқ туркум шеърларда айниқса кўп учрайди. Бу ҳол парчаларнинг қайси қабила ёки шеваларда қўлланиши, туркий қабилалар тилидаги фонетик ўзгачаликларнинг халқ оғзаки ижодидаги ўрнини аниқлашга хизмат қилиши таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Avrutina A.S. (2015) Statisticheskaya struktura osmanskogo i turetskogo teksta // Yaziki i literaturi tyurkskix narodov. Mejdunarodnaya nauchnaya konferensiya, posvyaщennaya 180-letiyu sozdaniya kafedri tyurkskoy filologii Sankt-Peterburgskogo gosudarstvennogo universiteta Sbornik tezisov vistupleniy. – Sankt-Peterburg, 2015. – S. 8-9.
2. Axatov G.X. (1976) Mestnie dialekti – nadejniy istochnik dlya sravnitelno-istoricheskogo izucheniya yazikov // Voprosi dialektologii tyurkskix yazikov. – B., 1976.
3. Baskakov N.A. (1969) Vvedenie v izuchenie tyurkskix yazikov. – M.: Vissh. shkola, 1969.
4. Baskakov N.A. (1988) Istoriko-tipologicheskaya fonologiya tyurkskix yazikov. – M.: Nauka, 1988.
5. Biryukovich R.M. (1973) Zvukovoy stroy srednechulimskogo dialekta chulimsko-tyurkskogo yazika. – T.: TomGU, 1973.
6. Isxakov M. (2008) Sentralnaya Aziya v sisteme mirovoy pismennoy kulturы. Drevnost i rannee srednevekove. – T., 2008.
7. Kononov A.N. (1972) Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii [Tekst]: Dooktyabrskiy period. – L.: Nauka, 1972.
8. Malov S.E. (1951) Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti. – M-L.: Akademiya nauk, 1951.
9. Mudrak O.A. (2009) Klassifikatsiya tyurkskix yazikov i dialektov s pomoshyu metodov glottoxronologii na osnove voprosov po morfologii i istoricheskoy fonetike. – M.: RGU, 2009.
10. Serebrennikov B.A., Gadjieva N.Z. (1986) Sravnitelno-istoricheskaya grammatika tyurkskix yazikov. – M.: Nauka, 1986.
11. Tugusheva L.Yu. (2001) Rannesrednevekoviy tyurkskiy literaturniy yazik. Slovesno-stilisticheskie strukturi. – Sankt-Peterburg, 2001.
12. Sherbak A. (1962) Grammatika starouzbekskogo yazika. – M-L.: Akademiya nauk, 1962.
13. Sherbak A. (1970) Sravnitelnaya fonetika tyurkskix yazikov. – L.: Nauka, 1970.
14. Janssen B, Burgoyne J. and Honing H. (2017) Predicting Variation of Folk Songs: A Corpus Analysis Study on the Memorability of Melodies // Front. Psychol. 8:621. – United Kingdom: Queen Mary University of London, 2017.
15. Sсott K.F. (2011) Linguistic Variation and Change. – Edinburgh University Press, 2011.
16. Eckmann, Jonas. (2003) Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar. Yayıma Hazırlayan O.F. Sertkaya. – A., 2003.
17. Talat Tekin (2000) Orhon Türkçesi Grameri. – A., 2000.
18. Abdurahmonov G‘., Rustamov A. (1982) Qadimgi turkiy til. – T., 1982.
19. Abdurahmonov G‘., Shukurov Sh. (1973) O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi. – T., 1973.
20. Mahmud Koshg‘ariy (2017) Devonu lug‘ati-t-turk [Turkiy so‘zlar devoni]. Nashrga tayyorlovchi: Q.P.Sodiqov. – T.: G‘afur G‘ulom, 2017.
21. Mahmudov Q. (2004) O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. – T., 2004.
22. Reshetov V., Shoabdurahmonov Sh. (1978) O‘zbek dialektologiyasi. – T., 1978.
23. Sodiqov Q. (2009/1) Turkiy til tarixi. – T.: ToshDSHI, 2009.
24. Sodiqov Q. (2004) Ko‘k turk bitiglari: matn va uning tarixiy talqini. – T.: ToshDSHI, 2004.
25. Sodiqov Q. (2006) Turkiy yozma yodgorliklar tili: adabiy tilning yuzaga kelishi va tiklanishi. – T.: ToshDSHI, 2006.
26. Sodiqov Q. (2009/2) ) Eski turkiy yozuvlar. – T.: ToshDSHI, 2009.
27. Sodiqov Q. (2017) Matnshunoslik va manbashunoslik asoslari. – T.: ToshDSHI, 2017.
28. Tursunov U., O‘rinboyev B. (1982) O‘zbek adabiy tili tarixi. – T., 1982.
29. Qo‘chqortoyev I., Isabekov B. (1984) Turkiy filologiyaga kirish. – T.: O‘qituvchi, 1984.

