DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2026/2/69-77Kalit so‘zlar:
иншоий талабий гаплар амр (буйруқ) мажозий маъно психолингвистика прагматика Қуръон услубияти мумтоз шеърият.Annotasiya
Ушбу мақолада араб балоғат илмининг марказий масалаларидан бири – “Амр” (буйруқ) категориясининг функционал-семантик ва психолингвистик табиати тадқиқ этилган. Наҳв илмида буйруқнинг ясалиши асосан икки шаклда кўрсатилади, унинг масдар шакли ва исмлар орқали ифодаланишига амалий грамматикада кўп эътибор қаратилмайди. Шунингдек, буйруқ феъли асосан «вожиблик», яъни ижро этилиши мажбурий бўлган иш маъносини ифодалаши таъкидланади. Мақолада буйруқ шакли ясалишининг тўрт тури таҳлил қилиниб, улар орқали ифодаланадиган маънолар кенг кўламда ёритиб берилган. Тадқиқот давомида буйруқ шаклининг инсон руҳияти ва мулоқот вазиятига кўра трансформацияга учровчи ўн бешдан ортиқ мажозий-балоғий маъноларини комплекс таҳлил қилинди. Мазкур таҳлилга классик давр олимларидан Юсуф Саккокий, Маҳмуд Замахшарий, янги давр олимларидан Аҳмад ал-Ҳошимий, Абдулазиз Атиқ ва Фозил ас-Самирроийларнинг илмий қарашлари асос қилиб олинган. Мазкур ёндашувларга таянган ҳолда грамматик қолипларнинг матн контексти ва тингловчининг руҳий ҳолатига нақадар тобе экани далилланган. Мақолада буйруқнинг морфологик ва синтактик ифодаланиш усуллари — соф буйруқ феълидан тортиб, «лом ал-амр» бириккан келаси замон шакли, масдар ва феъл исмларигача бўлган шаклларни қиёсий таҳлил қилинган ва нутқий таъсирчанлик даражалари белгиланган.Тадқиқот объекти сифатида Қуръони карим оятлари, ҳадиси шарифлар ва жоҳилия даври мумтоз шеъриятидан олинган бой материаллардан фойдаланилган. Бу орқали «амр» категориясининг ожизлантириш, маслаҳат бериш, қўрқитиш, камситиш, мазаҳ қилиш, ҳайрат ва таажжубланиш, армон ва хабар каби маъно қатламлари очиб берилган. Хулоса сифатида сўзловчи буйруқ шакли орқали тингловчини нафақат ҳаракатга келтиради, балки унинг руҳиятини бошқариш ва қалбидаги ҳис-туйғуларини, руҳий ҳолати ва асл мақсадини буйруқ шакли воситасида акс эттиришга эришади. Шунингдек, мақолада араб, ўзбек ва рус тилларидаги буйруқ категориясининг қиёсий тафовутлари ҳам тилга олинган. Иш диний ва бадиий матнларни тўғри талқин қилиш ҳамда адекват таржима қилишда муҳим илмий манба бўлиб хизмат қилади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
Al-Asir, Z. (2016). Al-masalu-l-sā‘ir fī adabi-l- kātib va-sh-shā’ir. Qohira: Al-Bahiyya.
Al-Fodoniy, M. Y. (2008). SHuruhu durusi-l-balog'a. Husnu-s-siyag'a. Rumbag': Baraka.
Al-Hoshimiy Ahmad.(1375h.). Javāẖiru-l-balag’a fi-l-ma’āniy va-l-bayān va-l-badi'. Bayrut، Livan: Dāru-l- ‘ihyā’i-t-turāsi-l- ‘arabiy. .
Al-Johiz, A. U. (2006). Kitābu-l-bayāan va-t-tabyīn. Bayrut: Daru-l-jīl.
Al-Maydaniy, А. H. (Al-balag'atul-arabiyyatu: ususuha, ulumuha va fununuha. 1996). Al-balag'atul-arabiyyatu: ususuha, ulumuha va fununuha. Bayrut: darul-qalam.
Akkowiy, I. F. (1996). Al-mu'jamu-l-mufassal-fi ilmi-l-balag'a. Bayrut: Daru-l-kutubi-l-ilmiyya.
Atiq, A. (1985). 'Ilmu-l-ma'āniy. Bayrut: Dāru-n-nahḍati-l-'arabiyya.
Atiq, A. (2002). Ilmul-bayan. Bayrut: Darul-fikr.
Atr, Z. (1988). Al-mu'jizatu-l-xolidatu. Bayrut: Daru ibn Hazm.
Bayzoviy, A. (1955: Т.I: 12). Anvāru-l-tanzīl va asrāru-t-ta‘vīl (Vol. T. I). Misr.
Begmatov, va mualliflar.(2020). O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
Bisyuniy, A. (1998). Ilmul-bayan. Dirasa tahliliyya. Qohira: Daru-l-ma'alimi-s-saqafiyya.
Bisyuniy, A. (2015). ’Ilmu-l-ma’āniy. Qohira.
Bobur, Z. M. (1996). Nazm durdonalari. Toshkent: Sharq.
Boqilloniy, A. (1993. T.II:202). ‘I’jāzu-l-Qur’ān fī zayli-l-itqān (Vol. 2). Makka: Dārul-bāz.
El-Kubesi, A. A. K., & Shehade, M. M. S. M. (2019). مخالفات الرازي لأبي مسلم الأصفهاني في تفسيره الكبير–الجزء الأول من سورة البقرة نموذجاً-عرض ودراسة نقدية: The Differences between Abu Muslim al-Asfahani and Fakhruddin al-Razi in Surah al-Baqarah of al-T. Ma'alim al-Qur'an wa al-Sunnah. 15 (2), 197-214.
Fayad , S. (1995). An-nahwu-l-‘asriy. al-Qohira: markazu-l-ahram.
Hava, S. (1985). Al-asas fi-t-tafsir. Qohira: Daru-s-salam.
Jorim Ali. Amin Mustafo. (1992). Al-balag'atu-l-vodihatu. Bayrut: daru sodir.
Ibn Manzur. (1378). Lisanui-arab. Bayrut: Daru-s-sodir.
Ibrohimov N, Oripov A, Ikromjonov A, Zayriev A. (2022. Т.IV:600). Al-Qomus (Vol. IV). -Toshkent: G‘afur G‘ulom.
Iskandar, A. (2024). Kayfa tutqinu al-balag'ata. Qohira.
Ismoilov, B. (2020). LINGUOPOETIC ANALYSIS OF SURAH HUMAZA. Интернаука, 66-67.
Mahmud, B. (2020). PENGGUNAAN ASALIB AL-MA’ANI DI BEBERAPA AYAT DALAM AL-QUR’AN AL-KARIM. Prosiding Konferensi Nasional Bahasa Arab, 6(6), 889-905.
MANGGALA, D. N. (2014). USLUB AL IJAZ FI MAWLUD AL GHARB LI SHAYKH AL GHARB (DIRASAH TAHLILIYYAH FI'ILM AL MA'ANIY) .
Mansur, A. (2019). Qur'oni karim ma'nolarining tarjimasi. Toshkent: Toshkent islom universiteti.
Mullasodiqova, N. (2019). Formas de expresion de opinion en la ciencia Maoniy. Religación. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades, 4(20), 70-75.
Mu'tazz, A. (https://www.aldiwan.net/cat-poet-ibn-Al-Mutaz). Divan ibn Mu'tazz.
Qazviniy, J. (2003). Al-Iydoh fiy 'ulumil-balag'a al-ma'aniy val'bayan val badi'. Bayrut: Darul-kutubil-ilmiyya.
Quronov D., Mamajonov Z, Sheraliyeva M. (2013). Adabiyotshunoslik lug'ati. Toshkent: Akademnashr.
Rustamiy, S. (2016). “ESASU-L-BELAGA” VE “DİVAN-U LUGAT-İT-TÜRK” ESERLERİNİN DİL BİLİMİ VE BELAGAT BİLİMİYLE İLGİLİ YÖNLERİ. Electronic Turkish Studies, 11(20).
Rustamiy, S. (2018). O'rta asr islom balog'at ilmida tilshunoslikka oid qarashlar. 112. Toshkent.
Rustamiy, S. (2023). ART OF UZBEK FOLK PROVERBS. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES, 38-40.
Sofiy, M. (1999). Al-jadval fiy i'rabi-l-Qur'an va sarfihi va bayanihi. 3, p. 123.
Sohib Islom Maqsud ar-Rahmon. (2016, 12). Al-Iyjāz fi-l-Qur’āni-l-karim. AL-Iydāh, pp. 241-251.
YAFIE, I. (2016). AL IJAZ WA AL ITNAB FI AURAH IBRAHIM WA AMARYAM (DIRASAH TAHLILIYYAH BALAGHIYYAH FI'ILM AL MA'ANIY) .
Zamaxshariy, M. (1979). Asasu-l-balog'a. Bayrut: Daru-l-fikr.
Zamaxshariy, M. (2008). Al-Kashshaaf 'an haqa'iqi g'avamidi-t-tanzil va 'uyunil-aqovil fiy vujuhit-ta'vil (Vol. I). Darul-kitabil-'arabiy.
https://ziyouz.uz/ozbek-nasri. (n.d.).
