DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/3/15-22Kalit so‘zlar:
мезон тўғри тарози исмоилийлар таълим олам ул-мулк олам ул-малакут мулоҳаза усул натижа.Annotasiya
Бугунги кунда юртимизда Учинчи Ренессансни барпо этиш, ёшларга аждодларимиз меросини етказиш ва ислом фалсафаси асосларидаги ахлоқий-маънавий ғоялар руҳида тарбиялаш ижтимоий фанлар олдидаги долзарб вазифалардан бири ҳисобланади. Шунинг учун юртимизда асрлар давомида шаклланган ва қарор топган диний-фалсафий қарашлар замирида ётган манбалар ҳамда уларда баён этилган тафаккур дурдоналарини ўрганиш ва тадқиқ этиш муҳим ўрин тутади. Шундай фалсафий асарлардан бири илк уйғониш даврида, яъни XI асрларда яшаб, ижод қилган мутафаккир, фақиҳ, файласуф ва мутасаввиф олим Абу Ҳомид Муҳаммад ибн Муҳаммад Ғаззолийнинг “Ал-қистос ул-мустақим” (Тўғри тарози) асари ҳисобланади. Абу Ҳомид Ғаззолийнинг “Ал-қистос ул-мустақим” асари “Иҳё улуми-д-дин” асаридан кейин ёзилган бўлиб, унда мутафаккирнинг исмоилийлар таълимотига қарши ёзилган мантиқий далиллар асосидаги фалсафий қарашлари ўрин олган. Ушбу мақолада Ғаззолийнинг исмоилийлар қарашларини қандай мезонлар асосида ўлчагани, тўғри тарози деганда нимани тушуниши, диний-фалсафий қарашлари таҳлил қилинган. Мақолада ашёларнинг қадр-қиммати бирламчи зарурий илмлар билан аниқланиши, тажрибадан ёки ақл-идрокнинг табиий мулоҳазасида келиб чиқиши, Ғаззолий ақл-идрокни “ғаризат ул-ақл”, ақл инстинкти деб тавсифлаши, инсонда туғилганидан жо бўлган сифат ёки фикрлаш шакли маъносидаги ақл ғаризаси эканлиги ҳақида сўз боради. Хусусан, мутафаккирнинг тажриба, ғариза тўғрисидаги фикрлари, Арастунинг “ал-улум ул-аввалия” ва унинг ботинийлар таълимотига қарши мантиқ илми силлогизмларидан фойдаланишига эътибор қаратилган. Шунингдек, Ғаззолийнинг фалсафий билиш деганда нимани тушуниши, ҳақиқатни нима асосида билиш мумкинлиги, раъй (фикр, қараш) ва қиёс (аналогия) воситаси ва илмни тарозида қандай ўлчаш мумкинлиги, баҳсли масалаларда Қуръон ва суннатга кўра муқобил ҳолда шахсий фикр асосида қарор қабул қилиш, Қуръоннинг мезонлари мақолада мисоллар билан кўрсатиб берилган. Мақола сўнгида Абу Ҳомид Ғаззолийнинг “Ал-қистос ул-мустақим” асаридан биринчи боб, билиш мезони тўғрисидаги қисмидан таржима келтирилган. Бу эса мутафаккирнинг оламни билишда илмнинг мезонлари ҳақидаги тасаввурини ўрганиш учун ёрдам беради.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Adam Mets. Musulmanskiy Renessans. –Moskva, 1966. –S. 168.
2. Abu Xamid al-Gazali. Voskreshenie nauk o vere (Ixya ulum ad-din). Izbrannie glavi /Per. s arab., issled. i komment. V.V.Naumkina. –M., 1980. –S.25.
3. Bertels. E. E. Sufizm i sufiyskaya literatura. Izbrannie trudi. –Moskva: Nauka, 1965. –S. 144-145.
4. Lewis B. The Arabs in History. London, 1964. –C. 148-149.
5. Amin Ahmad. Zuho ul-Islom. J.3, Qohira, 1964. –S. 225.
6. Amin Ahmad. Zuhr ul-Islom. J.4, Qohira, 1964. –S. 129.
7. G.Makdisi. The Islamic Civilisation. Oxford, 1973. –pp. 155-168.
8. Hujjat ul-islom Abi Homid al-G‘azzoliy. Al-qistos ul-mustaqim (Al-mavozin ul-xamsa lil-ma’rifati fil-Qur’on). Mahmud Bayju sharhi. Al-matba’at ul-ilmiya – Dimashq, 1993. –S.16.
9. Encyclopedia of Islam. New Ed. Leyden – London, 1978. – C. 157.
10. Jabre Farid. Al-Ghazali. –MIDEO. Vol. 1. 1954, pp.73.
11. Abu Homid al-G‘azzoliy. Fazoih ul-botiniya va fazoil ul-mustazhiriya. Qohira, Al-maktabat ul-arabiya, 1964. –S. 11.
12. Abu Homid al-G‘azzoliy. Ihyo ulumi-d-din. Qohira, 4 jild, sanasi noma’lum.
13. Abu Homid al-G‘azzoliy at-Tusiy. Al-hikmat fi maxluqot-i-Lloh. Dor ihyoi-l-ulum. Bayrut, 1978.
14. Abu Homid al-G‘azzoliy. Ravzat ut-tolibin va umdat us-solikin. Dor un-nahza al-hadisa, Bayrut, 2006.
15. Al-Djanabi, Maysem Muxammed. Teologiya i filosofiya al-Gazali. M. : Izd. dom Mardjani, 2010.
16. Taranov P. S. Filosofskiy biograficheskiy slovar, illyustrirovanniy mislyami. M., 2004.
17. Toxtiev, Shuhrat Mr (2020) “SOCIAL AND CULTURAL LIFE OF THE SHIITE COMMUNITIES OF CENTRAL ASIA IN THE XX-EARLY XXI CENTURIES,” The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2 , Article 12. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss2/12
18. Kodirov D. H. SPIRITUAL-MENTAL RESEARCHES OF ABU HAMID GHAZALI // European Journal of Research Development and Sustainability (EJRDS) – Vol. 2 No. 2, February 2021, -p. 73-74.
19. Qodirov D. H. Abu Homid Gazzoliy asarlaridagi tasavvuf leksikasi// Ozbekiston milliy axborot agentligi-OzA ilm-fan bolimi (electron jurnal). – 2021. – №. 2. – S. 242-250.
20. Qodirov D.H. THE PERIOD IN WHICH GHAZALI LIVED: THE SOCIO-POLITICAL SITUATION AND THE SPIRITUAL ENVIRONMENT//International Journal on Integrated Education. – 2020. – T. 3. – №. 9. – S. 108-111.
21. Qodirov D.H. GHAZALI AND DESCARTES: MODERN PHILOSOPHICAL DEVELOPMENT OF THINKING//Scientific Bulletin of Namangan State University, 2020. - №. 10., p. 256-260.
