DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/3/24-31Kalit so‘zlar:
Бадруддин Айний маънавий мерос Мамлук султонлиги ҳадисшунослик Мовароуннаҳр уламолари асарлари ёзилган шарҳларAnnotasiya
Мақолада XIV-XV аср Мамлуклар даврида яшаб ижод қилган Бадруддин Айнийнинг ҳаёти ва илмий меросини ўрганиш билан бирга маънавий меросининг ҳадис илми ривожида тутган ўрни ҳам тадқиқ этилган. Бадруддин Айний диний илм олиб улғайган бўлса-да, Мамлук султонлигининг маъмурий лавозимларда кўп йиллар давомида хизмат қилди. Шу билан бирга султонликдаги диний-илмий муҳитнинг ривожланишига катта ҳисса қўшди. Бундан ташқари, илмий фаолияти давомида тафсир ва Қуръон илми, суннат ва ҳадис илмида, сийрат, тарих ва тарожумда, тилшунослик ва адабиётда, ваъз, хутба ва руқия каби йўналишларда асарлар ёзди. Асарлари орасида Имом Бухорийнинг шоҳ асари “Саҳиҳул Бухорий”га ёзган шарҳи ҳанафий мазҳаби асосида шарҳланганлиги билан ислом манбашунослигида муҳим аҳамият касб этади. Бадриддин Айнийнинг асарлари орасида ислом оламида машҳур “Умдатул Қорий” асари бўлиб, у ҳанафий мазҳаби асосида шарҳланган. Бу асар ҳадис илмига оид энциклопедик асар бўлиб, содда ва аниқ услубда ҳадис матнининг маънолари, фиқҳий масалалари ва илмий жиҳатлари ёритилишидан ташқари, унинг грамматик – синтаксис, морфология қоидалари ва балоғат илмига тегишли жиҳатларига эътибор қаратилган. Дарҳақиқат, Бадриддин Айний ва Имом Бухорий ўртасида саккиз ёки тўққиз санад бўлиб, ишончли ва машҳур ровийлар орқали Фирабрийдан сўнг Бухорийга етиб боради. Фирабрийнинг Имом Бухорийдан “Саҳиҳул Бухорий”ни қилган ривояти Бадруддин Айнийга учта йўл орқали етиб келган. Улар: Абу Ҳайсам Кашмиҳаний (ваф. 389/999), Абу Муҳаммад Сарахсий (ваф. 381/991) ва Абу Али ибн Шибавайҳ орқали етиб келган. Имом Бухорийдан Айнийгача келтирилган санадлар уч йўл билан икки ровий орқали етиб келганини англашимиз мумкин. Натижада, “Умдатул Қорий” икки шайх Зайниддин Ироқий ва Тақийюддин Муҳаммад ибн Маъиниддин Муҳаммад ривоятлари орқали етиб келган Саҳиҳул Бухорий нусхаси асосида шарҳланганлигига амин бўламиз. Айний “Умдатул Қорий” асарини тасниф этишда ундаги масалаларни кенгроқ шарҳлар мақсадида турли китобларга мурожаат қилиб, улардан айримларидан иқтисоб келтириш йўли билан ёки тўғридан-тўғри матнни келтириш орқали 130 га яқин манбалардан фойдаланган. Мазкур мақолада Айнийнинг илмий фаолияти, Султонликда тутган ўрни, диний турли йўналишларда ёзган асарлари, жумладан, ҳадис илми йўналишида асарлари, шоҳ асари “Умдатил Қорий”нинг санади ва асарлари ичида Мовароуннаҳр уламолари асарларига ёзилган шарҳ тўғрисида маълумотлар ёритилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Asqaloniy, I. H. (1990). Ad-Durarul kamina fi a’yan miatus samina. Bayrut: Dar ihya tursil arabiy, Vol.4., Vol.2.
2. Asqaloniy, I. H. (1992). Al-mujamma’ul muassasasi lil mu’jamil mufahris. Bayrut: Dar al-rifa, Vol.3-4.
3. Ayni, B. (2001). Umdat al-qori. Bayrut-Lubnan: Dur al-kutub al-ilmiya, Vol-1.
4. Ayniy, B. (1992). Aqd al-Jamon fi tarikh ahl az-zamon. Cairo: Hayat al-Misriyat al-ama.
5. Bardi, J. Y. (2015). Al-manhal as-sofi val-mustavfa badal wafi. 187-199.
6. Bardiy, I. T. (2016). An-nujum az-zohiroh fi muluk Misr va al-Qohira. Misr: Maktaba al-vaqfiya, Vol.6.
7. Hanafi, B. A. (2000). Al-Binayatu fi sharh al-hidaya. Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiyya, Vol. 1, Vol.13.
8. Hanafi, B. A. (2002). Sharh manor al-anwar fi usul al-fiqh. Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiyya.
9. Mukhamedov Nematullo (2020) “ACTIVITIES OF HADITH SCHOLARS (MUHADDIS) OF SHASH OASIS IN SCIENTIFIC CENTERS OF THE REGION”. The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 2 , Article 11. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/ iss2/11. -Р. 75-81.
10. Ibn Yusuf Shatih (2014). Doctoral dissertation. Ma’alim minhaj al-lug’avi fi sharh al-hadith an-nabawiy inda alImam al-Ayni. Al-Qassidi University of Algeria.
11. Ibrahim, S. (2013). Minhaj al-Ayni fi mukhtalaf al-hadith. Master’s dissertation. Islamic University in Gaza., 110-131.
12. Imod, I. (1993). Shazarot az-zahab fi axbar man zahab // Muhammad Arnaut. Vol.9. Bayrut: Doru ibn Kasir.
13. Khalifa, K. (1981). Kashf az-zunun an asamai al-kutb val funun. Makka: Maktabat al-faysaliya.
14. Khoji khalifa (1981). Kashf az-zunun an asamai al-kutb val funun. Makka: Maktabat al-faysaliya.
15. Nuruddin Ali ibn Ibn Daud Sayrafiy (2019). Nuzhat an-nufus va al- abdan fi tavorih az-zaman.researcher. Cairo: Mahad al-Mahtutot al-Arabiya
16. Qutlubgha, Q. I. (1413/1992). Tojut tarojim fi tabaqotil hanafiya. Damascus: Dor al-Qalam.
17. Sahawi, M. I. (1992). Az-Zaw al-lami’ li ahlil qarn at-tasi’. Beirut: Dor al-Jayl, Vol.4.
18. Sahawi, M. I. (1992). Az-Zaw al-lami’ li ahlil qarn at-tasi’. Beirut: Dor al-Jayl, Vol. 10.
19. Sahawi, M. I. (1995). Vajiyz al-kalam fi az-zayl ala duvalil islam. Cairo: Muassasa ar-Risola.
20. Salih Yusuf Matuq (1983). Badriddin Ayni and asarihu fi ilmil hadith. Arriyoz: Dar al-bashair al-islmiya.
21. Shukriy, U. (2002). As-Sulton Barquq Muassis davlatil Malikil Yarakisa (784-801/1282-1398) min xilal maxtut Akdul Jamon fi Tarix Ahliz Zaman li Badril Ayniy. Cairo: Maktabat Madbuliy.
22. Taqiyuddin ibn Abdulqodir Tamimiy Doriy Izziy Misriy Hanafiy (1983). At-tabakat as-saniya fi tarojim al-hanafiya. Ar-Riyod: Dar ar-rifoiy.
