DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/3/17-21Kalit so‘zlar:
Хожагон нақшбандия силсила қўлёзма муҳр эпиграфикаAnnotasiya
Мақолада XV-XIX асрларда Зарафшон воҳаси нақшбандия тариқати билан боғлиқ эпиграфик ёдгорликларда сақланиб қолган битиклар тадқиқ этилган. Эпиграфик ёдгорликда тариқатда фаолият кўрсатган муайян шайх-муршиднинг насаби, устозлари ҳақида, туғилган ёки вафот этган йили ҳақида аниқ маълумот сақланган. Бу маълумотлар манбаларда келтирилган маълумотларни бевосита тўлдиради.
XV-XIX асрга келиб Самарқанд ва Бухорода тариқат шайхларининг фаоллиги бирмунча сусайган бўлса-да, илдизи хожагон тариқатига бориб тақаладиган нақшбандия тариқати воҳада кенг тарқала бошлаган. Бу тариқатнинг мазкур ҳудудда етакчи тариқатга айланиши XV-XIX асрларда яшаб ўтган тариқат пешволари Хожа Алоуддин Аттор, Хожа Аҳрор Валий, Махдуми Аъзам Даҳбедий, Муҳаммад Ҳусайн каби тариқат намояндалари номи билан боғлиқ. Афсуски, уларнинг ҳаёти ва маънавий мероси, нақшбандия тариқатидаги фаолияти ҳанузгача алоҳида тадқиқот мавзуси сифатида тўлиқ ўрганилмаган. Самарқанд вилояти Тойлоқ тумани Хожа Саққо маҳалласидаги Шайх Саққо Валий қабртошининг бир бўлаги сақланган. Муҳаммад Мусохон хожа Сармежийнинг авлодлари: Яҳё хожа, Жалолиддин хожа, Низомиддин хожаларнинг қабртош битиклари асосида уларнинг насаб ва ҳасабда бир авлод бўлгани аниқланди. Миён Фазл Муҳаммадхон қабртошидаги маълумот асосида 1884 йилда вафот этгани, ҳиндистонлик алфи соний (яъни нақшбандия-мужаддидия) тариқати асосчиси, Имом Раббоний номи билан машҳур аллома Шайх Аҳмад Сирҳиндий авлодидан экани маълум бўлди. Унинг Миён Ғуломхон исмли ўғли бўлгани васиқа ҳужжатидан аниқланди. Халифа Ғиёсиддин хожанинг авлодига тегишли эпиграфик ёдгорликда Ҳазрат Алига қадар етган насаб шажараси битилгани ва Темур хожанинг отаси (“қози мулло мир Маҳмуд хожа ибн халифа Ғиёсиддин хожа” деган маълумотга кўра) “Қози” ҳамда “Муфтий” лавозимларида фаолият кўрсатгани аниқланди. Ғиёсиддин хожанинг Эшони Калон Султонхон, мулло мир Маҳмуд хожалар ва мулло Муҳаммад хожа исмли ўғиллари бўлгани мақолада таҳлил қилинган.
Нақшбандия тариқатига оид эпиграфик манбаларни ўрганиш ҳанузгача номаълум қатор ахлоқий, маънавий ва назарий масалаларни очиқлашга ёрдам беради. Ўзбекистон ҳудудидаги турли тарихий мажмуа, қабристон, меъморий иншоот ва қабртошларда сақланиб келаётган битиклар тарихий манба сифатида ўтмишнинг номаълум жиҳатларини очиб бериб, тарих фанининг эпиграфика, манбашунослик, ономастика, хронология, исломшунослик каби тармоқлари учун муҳим материаллар тақдим этади.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Thomas Welsfold, N. T. (2012). A Catalogue of arabic-script documents from the Samarqand museum. – Samarqand-Istanbul. – 683 b.
2. as-Samʼoniy, A. (2017). Al-Ansob (Nasabnoma). (K. R. Hoji Abdulgʻafur Razzoq Buxoriy, Perev.) Toshkent: Hilol. – 213 b.
3. Boqir, A. M. (1993). Bahouddin Balogardon. (F. M. tarjimasi, Perev.) Toshkent: Yozuvchi. – 208 b.
4. Vyatkin, V. (1902). Spravochnaya knijka Samarkandskoy oblasti (T. Vыpusk VII). Samarkandʼ. – 1-83 str.
5. (2019-yil 2-iyul). Dala tadqiqot manbalari. Axborotchi Jabborov Xudoyberdi (63 yoshda). Samarqand, Toyloq tumani Nurli yoʻl (Baxshtepa) mahallasi.
6. (2017-yil 9-noyabr). Dala tadqiqot manbalari. Navhas ota ziyoratgohi. Samarqand viloyati Toyloq tumani Navhas mahallasi.
7. Irshodnoma. XIX asr. Qoʻlyozma, Muallif shaxsiy kutubxonasida, inv № 12.
8. Kattayev, K. (2016). Maxdumi Aʼzam tarixi va mukammal dahbediylar tariqati. Toshkent: MASHHUR-PRESS. – 192 b.
9. Kattayev, K. (2017). Samarqandnoma. Toshkent: Mashhur-press. – 308 b.
10. Mirzo, Meʼrojiddin. (2021). Shovdornoma. Toyloq ziyoratgohlari tarixi. Toshkent: Oltin meros press. – 180 b.
11. Muhammadxon, M. F. (XIX asr oxiri). Vasiqa hujjati (izd. Hayotxon Gʻulomxon oʻgʻli xonadonida saqlanadi.). Samarqand: Qoʻlyozma.
12. Mukhamedov, N., & Alidjanova, L. (2020). The role of Khodja Akhrar in socialspiritual Life of Central Asia. American Journal of Research_https://journalofresearch. us/wp-content/uploads/2020/06/2020_5_6 AJR_10. pdf.
13. Ravshanaov, P. (2014). Amir Temur sulolasi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
14. Xolmurodov, R. (1996). Xatirchi tumani tarixidan lavhalar. Toshkent: FAN.
15. Saad, A.A. (2007). Oʻrta Osiyo olimlari qomusi. Toshkent: Imom Buxoriy respublika ilmiy-maʼrifiy markazi nashriyoti.
16. Samarqand Davlat birlashgan tarixiy-meʼmoriy va badiiy muzey-qoʻriqxonasi fondi, tarixiy hujjatlar boʻlimi, inv № 571: KR 5991/294..
17. Mustafoyev, S. (2010). Xatirchining tabarruk siymolari. Toshkent: Muharrir. – 152 b.
18. Yuldashxodjayev, X.X. (2008). Musoxon Dahbidiyning Naqshbandiya-Mujaddidiya tariqati rivojida tutgan oʻrni (XVIII asr). Tar. fan. nom. … dis. Toshkent. – 156 b.
19. Oʻroqxon (Rafiʼiddinxon) Hoji. (2005). Ibratli hayot gulshani. Toshkent: Movarounnahr. – 108 b.
20. OʻzMDA fondi I-377, 1-roʻyxat, 13-ish. Kniga dlya zapiski resheniy Kaznya Jumabazarskogo uchastka Samarkand uyezda i oblasti.

