DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2020/4/21%20-%2030Kalit so‘zlar:
ҳадис муҳаддис ровий қўлёзма асл нусха фаръ нусха хошия рамзлар самоъ ижоза тасҳиҳ танқидий матнAnnotasiya
Ҳадис тўпламлари ичида Имом Бухорийнинг “Саҳиҳи Бухорий” асари энг ишончли ҳадис китоби сифатида эьтироф этилади. Имом Бухорий ушбу асарни 16 йил давомида ёзиб тамомлаган. Асар тарихига назар солинса, унинг ёзилиши ва бугунги кунгача мукаммал ҳолатда етиб келиши улкан меҳнатлар самараси экани намоён бўлади.
Асарнинг бугунги кунга қадар етиб келиш жараёни бир неча босқичларда иборат. Даставвал, Имом Бухорий ҳузурида “Саҳиҳ”ни тинглаган бир неча ровийлар китобни бевосита имомдан қайд қилиб олган. Ровийлардан эса ўз навбатида толиби илмлар нусха кўчирган. Аста-секин мусулмон мамлакатлари бўйлаб асарнинг турли қўлёзма нусхалари кенг тарқалиб борган. Нусхаларнинг кўпайиши улар ўртасида маьлум фарқларни вужудга келтирган. Натижада барча қўлёзмаларни жамлаб, улар ўртасидаги фарқларни аниқлаш ва асарнинг энг саҳиҳ матнини тайёрлаш муҳим вазифага айланган. Ушбу шарафли ишни бажаришга уринганлар орасида Шарофиддин Юниний ҳам бор эди. Унинг турли ривоятларини бир-бирига солиштириб, “Саҳиҳи Бухорий”нинг ҳозиргача маьлум энг саҳиҳ матнини яратди. Илм бобида тиришқоқлиги ва улкан саьй-ҳаракатлари натижасида Юниний нусхаси “Саҳиҳи Бухорий”нинг асосий мурожаат матнига айланди.
1893 йилда Султон Абдулҳамидхон Юниний нусхаси асосида “Саҳиҳи Бухорий” ни нашр қилиш тўғрисида фармон чиқарди. Ушбу нашрнинг Азҳар уламоларидан иборат 16 кишилик ҳайьат томонидан ўша даврнинг энг йирик “Булоқ Амирия” матбаасида амалга оширилгани асарга бўлган катта қизиқишнинг ҳамда Юниний меҳнатининг ўзига хос эьтирофи эди.
Ушбу мақолада “Саҳиҳи Бухорий”нинг илк нусхалари, Юниний томонидан амалга оширилган тадқиқот иши ва унинг “Булоқ-Амирия” матбаасида нашр этилиши тадқиқ этилган. Мақоланинг аввалида “Саҳиҳи Бухорий”ни Имом Бухорийдан бевосита ривоят қилган ровийлар ҳақида маълумот берилади. Сўнгра асарнинг ислом олами бўйлаб тарқалиши, турли нусхаларининг пайдо бўлиши ва улар орасидаги фарқлар ҳақида сўз юритилади. Мақоланинг асосий қисми “Саҳиҳи Бухорий”нинг энг ишончли қўлёзма матни бўлган Юниний нусхаси, унинг ёзилиш тарихи ҳақидадир. Мақола сўнгида султон Абдулҳамид II даврида Юниний нусхаси асосида “Саҳиҳи Бухорий” асарининг Мисрда нашр этилиши атрофлича таҳлил этилган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Имом Бухорий. Ас-Саҳиҳул Бухорий. – Қоҳира: Булоқ-Амириййа, 1895. – 9-жилд.
2. Олтин силсила. Саҳиҳул Бухорий. – Тошкент: “Ҳилол Нашр”, 2016.
3. Тақиййуддин Надавий. “ал-Жомеь ас-саҳиҳ би ҳошиятил-муҳаддис ас-Саҳоранфурий” муқаддимаси. – Музаффарпур (Ҳиндистон): Шайх Абул Ҳасан Надавий маркази, 2011.
4. Arafat Aydın. Sahîh-i Buhârî Nüshalarına Dair Yeni Bulgular II: es-Sagânî Nüshası ve Türkiye Kütüphanelerindeki Yazmaları. Hadis Tetkikleri Dergisi 1-сон– Истанбул, 2016.
5. Ali Albayrak. Mehmed Zihni Efendi Örneğinde Sahîh-I Buhârî Baskılarının Tashihi. – Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi (Cilt-Sayı 54)– Истанбул, 2018.
6. Туркия Диёнат Вақфи Энциклопедияси. 43-жилд. – Истанбул, 2013.
7. Фуад Сезгин. Тарих ат-турос ал-арабий. – Ар-Риёд : Жамиа ал-Малик ас-Сауд. 1980. – 1-жилд.
8. Абдулҳай Каттоний. Фиҳристул-фаҳорис. – Байрут: “Дорул ғарб ал-исломий”. 1982. – 1-жилд.
9. Аҳмад ибн Ҳанбал. Муснад, I-VI. – Истанбул: Çağrı Yayınları, 1992.
10. Turaev, Numonjon. «Imam Bukhari’s Method Of Jarh (On The Example Of The Terms «Munkar Al-Hadith» And «Matruk Al-Hadith» In The «Al-Tarikh Al-Kabir». The Light of Islam: Vol. 2019 : Iss. 4 , Article 5. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/5
11. Арафат Айдин, Али Албайрак. Sahîh-i Buhârî Nüshalarına Dair Yeni Bulgular: Bulak Baskısı, Yûnînî Yazmaları ve Abdullah b. Sâlim el-Basrî Nüshası. İslâm Araştırmaları Dergisi, 2016, sy. 35, s. 1-39.
12. Арафат Айдин. Sagânî’nin Sahîh-i Buhârî Nüshası ve Türkiye Kütüphanelerindeki Yazmaları (uzmanlık tezi, el-Basrî, Abdullah b. Sâlim. Dıyâü’s-sârî fî mesâliki ebvâbi Sahîhi’l-Buhârî (nşr. Nûreddîn Tâlib). I-XVIII. – Қатар: Дорур рақим, 2011.
13. Yunînî nüshası (Basrî kopyası). Konya Yusuf Ağa Yazma Eser Kütüphanesi, nr. 5555.
14. Sahîhu’l-Buhârî (Mehmed Zihni neşrinin tıpkıbasımı). I-VIII – İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
15. Turaev, Numonjon. «Imam Bukhari’s Method Of Using The Terms Related To The Continuity And Discontinuity Of The Chain Of Transmitters Of Hadith (On The Example Of The Book “Al-Tarikh Al-Kabir”)». The Light of Islam: Vol. 2020 : Iss. 1 , Article 7. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss1/7
16. Жума Фатҳи Абдулҳалим. Rivâyâtü’l-Câmi‘i’s-sahîh ve nüsehuhû. Миср/Қатар: Дорул Фалоҳ, 2013.
17. Эрмиш Ҳамза. Mehmed Zihni Efendi – Hayatı, Eserleri ve Arapça Öğretimindeki Yeri. – Истанбул: İSAM, 2011.
18. Муҳаммад Футуҳ Ҳумайдий. Ал-жамъ байна-с- саҳиҳайн (ншр. Али Ҳусайн Баввоб). I-IV. – Байрут: Дору Ибн Ҳазм. 1998.
19. Ибн Ҳажар Асқалоний. Фатҳул борий шарҳу Саҳиҳил Бухорий. I-XIII. – Байрут: Дору иҳё ат-турос ал-ъа-рабий. 1982.
20. Muratov, Doniyor Mr. «The Role On The Companions In The Science Of Hadith». The Light of Islam: Vol. 2019 : Iss. 4 , Article 2. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2019/iss4/2
21. Ибнул Мабрид. Ал-Ихтилоф байна рувотил Бухорий. – Риёд: Дорул Ватан. 1999.
22. Қози Иёз. Машориқул анвор, I-III. – Дамашқ: Дорул Калом. 2012.
23. Қасталоний. Иршодус сорий ли шарҳи Саҳиҳил Бухорий, I-X. – Байрут: Дору иҳё ат-турос ал-ъарабий.
24. Ўзсўй Абдулваҳҳоб. Buhârî Nüshaları ve Nüsha Farklılıklarının Mahiyeti Üzerine. – Қайсари: Fenomen Yayıncılık. 2016.
25. Ўзшенел Меҳмет. Sahîh-i Buhârî Neşirleri: Sehârenpûrî Neşri ile II. Abdülhamid Neşrinin Karşılaştırılması. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2013, XI, sy. 21, s. 454-484.
26. Разиюддин Соғоний. Саҳиҳи Бухорий нусхаси. Сулаймония ёзма асарлар кутубхонаси, Damad İbrahim, nr. 266-269.
27. Яшар Кандемир. el-Câmius-Sahîh, DIA, VII. – Истанбул. 1993
28. Фуад Сезгин. Buharînin Kaynakları. – Анқара: Özgün Matbaacılık. 2001.

