DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/4/42-48Kalit so‘zlar:
маъоний илми гап услуб ийжоз итноб мусаваAnnotasiya
Мақоланинг асосий мақсади – сўзловчи ўз фикрини ифодалашида қандай услублардан фойдаланиши мумкинлиги билан таништиришдир.
Фикр ифодалаш учун энг муҳим омил “гап” деб қаралади. Гапнинг асосини эса сўзлар ташкил қилган бўлиб, уларнинг гап таркибида қандай қўлланишига қараб фикр ифодалаш услублари ўзгариши кузатилади. Гап тузилиши аслида наҳв илмида ўрганилади, аммо улардан кутиладиган маънолар эса грамматиканинг мавзуси деб ҳисобланмайди, мазкур масала стилистика фани доирасида таҳлил қилинади. Гапларнинг стилистик қурилиши ва уларнинг мазмуни арабларда “балоғат илми” фанининг “маъоний илми” қисмида таҳлил қилинади. Яъни калом, унинг турлари, ўзаро фарқлари, фикр ифодалашда каломнинг аҳамияти, гап бўлакларини қўллашдаги ўзига хосликлар каби масалалар маъоний илмининг марказий масаласи деб ҳисобланади.
Маъоний илмида гапларнинг воқеъликни тўғри ёки ёлғон акс эттиришига, шунингдек, воқеъликда маълум ўзгаришлар бўлишини талаб қилиш ва қилмаслигига кўра тақсимланади. Уюшаётган гаплар боғловчи воситасида ёки мазмунга путур етказмасдан боғловчисиз боғланиш шартлари ҳам мазкур илм доирасида тадқиқ қилинади. Гап мавзусига боғлиқ муҳим масалалардан яна бири фикр ифодалаш услублари бўлиб, у маъоний илмининг сўнгги масаласи деб эътироф этилади. Маъоний илмида фикр ифодалашнинг уч йўли мавжуд, улар ийжоз, итноб ва мусава. Сўзловчи қўзлаган мақсадини тингловчининг ҳолатига қараб ифодалаши лозим. Агар у ўз фикрини қисқа ва лўнда қилиб ифодаламоқчи бўлса кам гап ва кам сўз қўллайди. Бу балоғат илми истилоҳида “ийжоз” деб номланади. Ҳудди шу каби мақсад батафсилликни талаб қилса сўзловчи кўп гап ва сўзларни қўллаши лозим, бу масала эса “итноб” мавзуси доирасида таҳлил қилинади. Сўзловчи мақсадини етказишда сўз ва маъно тенглилига риоя қилиб гап тузиши “мусава” услуби деб ҳисобланади.
Мазкур мақолада “балоғат илми”да фикр ифодалашнинг ўзига хос услублари ва уларнинг яширин сирлари батафсил таҳлил қилинган. Мақола қиёсий-тарихий, қиёсий-типологик, систем-структур, тавсифлаш каби усуллардан фойдаланиб ёзилган
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Al-Asir Z. Al-masalul-sa‘ir fi adabi-l- katib va-sh-sha’ir. – Qohira: dorun-nahḍa. 2016.
2. Al-Johiz A. Kitabul bayan vat-tabyiin. – Bayrut: darui-jil. 2006.
3. Atiq A. Ilmul-ma’oniy. – Bayrut: Darun-nahdati-l-arabiyya. 1985
4. Atr Z. Al-mu’jizatu-l-xolidatu. – Bayrut: daru ibn Hazm. 1988.
5. Baydoviy A. Anvarul-tanzil va asrorut-ta‘vil. – T. I. – Misr. 1955
6. Baqilloniy A. I’jozul-Qur’on fi zaylil-itqon. – Makka: dorul-boz. 1993.
7. Bisyuniy A. Ilmul-ma’oniy. – Qohira. 2015
8. El-Kubesi A. A. K., Shehade M. M. Muxolafatu-l-Roziy li abi Muslim al-Isfahoniy fi tafsiyri-l-kabir. The Differences between Abu Muslim al-Asfahani and Fakhruddin al-Razi in Surah al-Baqarah of al-T. //Ma’alim al-Qur’an wa al-Sunnah. 2019. 15 (2), 197-214.
9. Jorim Ali. Amin Mustafo. Al-balag’atu-l-vodihatu. –Bayrut: daru sodir. 1992.
10. Hamzah B.M. Penggunaan asalib al-ma’ani di beberapa ayat dalam al-qur’an al-karim.// Prosiding Konferensi Nasional Bahasa Arab. 2020. 6(6), 889-905.
11. Hava S. Al-asas fi-t-tafsir. – Qohira: daru-s-salam. 1985.
12. Hoshimiy A. Javoẖirul-balag’a fil-ma’oniy val-bayon val-badi’. – Bayrut: dorul- ihyo’it-turasil- arabiy. 1955
13. Ibrohimov N, Oripov A, Ikromjonov A, Zayriev A. Al-Qomus (T. 4). – Toshkent: G‘afur G‘ulom. 2022.
14. Ismoilov B. Linguopoetic analysis of surah Humaza. // Internauka. 2020. – S. 66-67
15. Manggala D.N. /Uslub al ijaz fi mawlud al-gharb li shaykh al-Gharb (dirasah tahliliyyah fi’ilm al ma’aniy ). 2014.
16. Mansur A. Qur’oni karim ma’nolarining tarjimasi va tafsiri. – Toshkent: Toshkent islom universiteti. 2019.
17. Mullasodiqova N. Formas de expresion de opinion en la ciencia Maoniy. //Religación. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades. 2019 4(20), 70-75.
18. Qazviniy J. Al-Iydoh fi ulumil-balog’a al-ma’oniy val-bayon val-badi’. – Bayrut: darul-kutubil-ilmiyya. 2003.
19. Rustamiy S. “Esasu-l-belaga” ve “Divan-u lugat-it-türk” eserlerinin dil bilimi ve belagat bilimiyle ilgili yönleri.// Electronic Turkish Studies. 2016. 11(20).
20. Rustamiy S. O‘rta asrlar islom balog‘at ilmida tilshunoslikka oid qarashlar. – Toshkent. 2018.
21. Sohib Islom Maqsud Rahman. Al-Iyjaz fil-Qur’oni-l-karim.//AL-Iydoh. 2016/12. – B. 241-251
22. Sofiy M. Al-jadval fiy i’rabi-l-Qur’an va sarfihi va bayanihi. – Iran: an-nahda. 1999.
23. Xudoyqulova Sh. Dehqonova L. Abdulla Qodiriyning soʻz qoʻllash mahorati.// Oriental Renaissance: innovative, educational, natural and social sciences, 5-2021. – B. 589-595.
24. Yafie I. Al ijaz wa al itnab fi aurah ibrahim wa amaryam (Dirasah tahliliyyah balaghiyyah fi’ilm al ma’aniy) . – Jakarta. 2016.
25. Zamaxshariy M. Al-Kashshāf ’an haqa’iqi g‘avamidi-t-tanzil va ’uyunil-aqovil fiy vujuhit-ta’vil (Т. I). Darul-kitabil- ’arabiy. – Qohira. – T.1. 2008.
26. Zamaxshariy M. Asasu-l-balog‘a. – Bayrut: daru-l-fikr. 1979

