DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/31-37Kalit so‘zlar:
madrasa mudarris vaqf mutavalli darshona islom ma’rifati fiqh aqida.Annotasiya
Ushbu maqola Turkiston oʻlkasi anʼanaviy taʼlim tizimining oliy pogʻonasi – madrasalarni tahlil qilishga bagʻishlangan. Maqolada ushbu toifadagi ta’lim muassasalarining soni, ulardagi o‘quvchilar soni, ta’lim shakli, o‘quvchilarning ichki hayoti, madrasalar binolari tuzilishi, kutubxonalar batafsil bayon etilgan. Madrasalarning ikki bosqichli oʻquv dasturiga (qisqa va toʻliq) alohida urg‘u berib o‘tilgan. Maqolada madrasaning toʻliq kursini tamomlagan insonlar nafaqat fiqh va ilohiyot ilmini, shuningdek, falsafa, sheʼriyat, tarix va boshqa ilm sohalaridan chuqur bilimga ega oliy ma’lumotli mutaxassis boʻlib yetishib chiqqanliklari taʼkidlangan.
Shuningdek, madrasada ayrim talabalar fiqh va ilohiyotdan tashqari amaliy tabobat bilan ham shug‘ullanib, kimyo fanini o‘rganganlar. Tibbiyot bilan shug‘ullanayotgan talabalar mashhur o‘rta asr faylasuf, tabib Ibn Sinoning “Al-qonun fi-t-tibb” asarini o‘rganishgan.
Maqolada Chor Rossiya maʼmuriyatining mintaqadagi anʼanaviy maktablarga nisbatan siyosati tahlil qilingan. Xususan, chor maʼmuriyati vakillari oʻlkadagi anʼanaviy taʼlim muassasalariga faqat bir tomonlama yondashishgan (anʼanaviy islom maktabini “qoloq” deb hisoblash) va ushbu muassasalarning faoliyat yuritishidan maʼnosi va maqsad yo‘q deb hisoblashgan. Shu bilan birga, an’anaviy ta’lim muassasalarining ta’siri, o‘ziga xosligi va mahalliy aholining hayotidagi muhim o‘rnini e’tibordan chetda qoldirishgan.
An’anaviy maktablarga e’tibor bermaslikning asosiy sababi – Yevropa va Rossiya imperiyasi oliy o‘quv yurtlarida o‘qitiladigan tabiiy fanlarning (fizika, matematika, biologiya va boshqalar) o‘quv rejasida yo‘qligi bo‘lishi mumkin.
Shunga qaramay, maqolada ta’kidlanadiki, Chor Rossiya ma’muriyati amaldorlari tomonidan mintaqadagi an’anaviy musulmon ta’limi tizimini bir tomonlama qoralash asossizdir. Chunki musulmon maktabi o‘zining ta’lim va tarbiya vazifalarini bajarib, musulmonlarning ma’naviy va hayotiy ehtiyojlarini qondirib kelgan.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Bobrovnikov, N. (1913). Russko-tuzemnye uchilishha, mekteby i medresy Srednej Azii. Putevye zametki. Sankt-Peterburg: Senatskaja tipografija.
2. Вekmirzaev, Ilhomjon and Gafurova, Irodaxon (2021) (а) ISLAMIC NOTARIAL ACTS TRADITION IN THE CLASSIC MOVAROUNNAKHR KHANAFI SCHOOL. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI)
3. ВEKMIRZAEV, Ilhomjon and Gafurova, Irodaxon (2021) (в) "THE IMPACT OF ISLAM ON SOCIOPOLITICAL AND SPIRITUAL LIFE IN CENTRAL ASIA," The Light of Islam: Vol. 2021: Iss. 1, Article 1. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2021/iss1/1
4. Gafurova, Irodaxon (2020) "ROLE OF WAQF PROPERTIES IN THE HISTORY OF TURKESTAN," The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 3, Article 7. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/7.
5. Grodekov, N. (1893). Hidaja. Kommentarii musul'manskogo prava: Perevods anglijskogo. T. 4. Tashkent: Tipo-lit S.I. Lahtina.
6. D. 458, F. O. (b.d.). (Doklad chinovnikov osobyh poruchenij pri DDDII. Ob obshhestvenno kul'turnoj zhizni musul'man Turkestanskogo kraja)., L. 25.ob. Sankt-Peterburg, Rossija : RGIA.
7. D.2914, F. O. (1891). Otchet o sostojanii tuzemnyh uchebnyh zavedenij v Syrdar'inskoj i Ferganskoj oblastjah Turkestanskogo kraja za 1891g. L.1.ob. Sankt-Peterburg, Rossija: RGIA.
8. D.467, F. O. (b.d.). Revizija sen. K.K. Palena. Otchet revizii «Uchebnoe delo». L. 152. Sankt-Peterburg, Rossija: RGIA.
9. Islam: Jenciklopedicheskij slovar'. (1991). Moskva: Nauka.
10. Kerenskij, O. (Nojabr'. 1892 g.). Madrasa Turkestanskogo kraja. Zhurnal Ministerstvo Narodnogo Prosveshhenija. Chast' CCLXXXIV., str. 19.
11. Nasrullayev, N. H. (2020). Lutfullah Nasafi's life, scientific and spiritual heritage. International Scientific Journal ISJ Theoretical & Applied Science Philadelphia, USA issue 12, volume 92 published December 30, 2020. – Р: 435-438.
12. Nematullo Mukhamedov & Nurulloh Turambetov. (2021). The origins of religious tolerance in Central Asia. International journal of social science & interdisciplinary research ISSN: 2277-3630 Impact Factor: 7.429, 10(12), 68–73. Retrieved from https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/view/105
13. Ostroumov, N. (Janvar' 1907 g.). Madrasy v Turkestanskom krae. Zhurnal Ministerstva Narodnogo Prosveshhenija. Chast' VII, str. 11.

