DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/4/79-87Kalit so‘zlar:
ҳадис ҳофиз асҳоб куттоб мажлис ҳалқа муктибAnnotasiya
Мақолада Мовароуннаҳрдаги илк илмий марказларнинг ташкил топиши, Қутайба ибн Муслим Бухорони фатҳ қилгандан кейин 94/712 йилда Жума масжиди қурдириб, маҳаллий аҳолига Исломни ўргатишга замин яратилгани тадқиқ ва таҳлил қилинган. Шунингдек, маҳаллий аҳолига Абул Қосим Даҳҳок ибн Музоҳим Балхий каби олимлар томонидан Қуръон ва бошқа ислом илмлари ўргатила бошлангани, бу даврда мактаблар (куттоб) ҳам кенг тарқалгани, исломнинг илк даврларида ўқиш-ёзиш ўқитувчиларнинг уйларида ўргатилгани баён этилган. Кейинчалик, мактаблар Қуръон ўқиш, ақоид ва шеър каби асосий дарсларни ўз ичига олгани, ислом таълими ва тарбия фаолиятлари Макка даврида Дорул Арқамда бошлангани Мадинада Масжиди Набавий қурилгандан кейин бу жараён тезлашгани, Мовароуннаҳрда қурилган илк жоме ва бошқа масжидлардан баъзилари ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган ва тадқиқ қилинган.
I/VII асрнинг охирига келиб Қутайба ибн Муслимнинг Мовароуннаҳрда доимий муваффақиятларга эришиши билан ҳудудда Исломнинг тарқалиши бошланган даврдан бошлаб илм марказлари сифатида танилган уламолар уйлари ўз хусусиятини доимий равишда сақлаб қолган. Шубҳасиз, III/IX асрнинг муҳим муҳаддислари бўлган Абд ибн Ҳумайд, Доримий, Бухорий, Термизий ва бошқа аҳли ҳадис имомларининг уйлари ҳам ҳадис дарслари кўп ўтказиладиган жойлардан эди. Худди шунингдек, Қорахонийлар даврида ҳам бу жойларда ҳадис ва бошқа турли соҳаларга оид мажлислар ўтказилгани ҳақида мисоллар келтирилган. Манбаларда аниқ қайд этилган уламолар уйларининг баъзиларига мисоллар келтирилади. Ҳадис ҳофизларидан ва “ал-Жомиъу-с-саҳиҳ” номли асар муаллифи Абу Ҳафс Умар ибн Муҳаммад ибн Бужайр Бужайрий (в. 311/923), Сўғд ҳудудига қарашли Ҳушуфағн қишлоғидаги уйининг боғида илм талабалари билан (асҳоб) ҳадис дарслари ўтказгани ҳақидаги маълумотлар таҳлил қилинган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. A.Akyuz. (2006) Bir yetiskin egitim kurumu olarak suffa. Yetiskinlik donemi egitimi ve problemleri. – Istanbul: Ansor.
2. Ahmet Ak (2017). Buyuk turk alimi Maturidi ve maturidilik. – Istanbul: Ansor nashriyoti.
3. Aydinli O (2011). Semerkant tarihi. – Istanbul: ISAM.
4. B. Gozubenli. (1997) Hokim ash-shahid. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XV.
5. Bozkurt N. (2004) Maktab. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XXIX.
6. Celebi A. (1976) Islam’da egitim-ogretim tarihi. A.Yardim tarj. – Istanbul: Damla nashriyoti.
7. D. Kuban. (1993) Batiya gocun sanatsal evreleri: Anadolu’dan once turklerin sanat ortakliklari. – Istanbul: Jem nashriyoti.
8. Eroglu. (1993) Zahhok ibn Muzohim. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. VIII.
9. Eyup Bas. (2013) Islam kurumlari tarihi. – Anqara: Grafiklar.
10. H. Ozkan. (2012) Memluklerin Son Asrinda Hadis. – Istanbul: Klassik.
11. Jacob M. Landau. (2003) Kuttob. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XXVII.
12. Kutlu. (2003) Imam Maturidi ve maturidilik. – Anqara: Kitabiyat.
13. M. Asim Koksal. (1993) Dorul Arqam. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. VIII.
14. M. Baktir. (2007) Suffa. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XXXVII.
15. M. Yurdagur. (1993) Juzjoniy. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. VIII.
16. M.A. Sonmez. (1999) Ibn Hibbon. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XX.
17. Makdisi G. (2012) Ortacag’da yuksek ogretim, Islam dunyasi ve hristian bati. A.Cavusoglu-T.Basoglu tarj. – Istanbul: Klassik.
18. Mukhamedov, N. (2021). Activities Of Hadith Scholars Of Shosh (Tashkent) In Marv And Region Scientific Centers. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(6). https://openurl.ebsco.com/EPDB
19. Mukhamedov, N., & Turambetov, N. (2023). HUMANISTIC IDEAS: KINDNESS, GENEROSITY, AND TOLERANCE IN THE WORK OF MAVERANNHAR SCIENTISTS. EPRA International Journal of Research and Development (IJRD), 8(12), 322-325.
20. N. Asik. (2010) Tahammul. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XXXIX.
21. Ozen. (2003) Ehl-i sunnet-mu‘tezile mucadelesi. Islam Arastirmalari Dergisi.
22. Ozgudenli. (2003) Movarounnahr. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XXVIII.
23. S. Gozutok. (2016) Islam medeniyetinin oncu egitim kurumlari: Nisabur medreseleri. – Istanbul: Turk dunyasi arastirmalari.
24. Bag'dodiy. (1987) Takmilatul ikmal. J. III. – Makka: Ummul quro.
25. Bartol`d V.V. (1963) Turkestan v epoxu mongol`skogo nashestviya // Bartol`d V.V. Sochineniya. T. I. – M.: Vostochnaya literatura.
26. Doraqutniy. (1986) al-Mu'talif val muxtalif. J. II. – Bayrut: Dorul g'arbil islamiy.
27. Zahabiy. (1985) Siyaru a'lamin nubala. J. XV. – Bayrut: Muassasatur risola.
28. Zahabiy. (2003) Tarix. J. VII. – Bayrut: Dorul g'arbil islamiy.
29. I. Yigit. (2008) Rabot. Turkiya Diyonat ishlari ensiklopediyasi. J. XXXV.
30. Ibn Asokir. (1995) Tarix. J. LII. – Bayrut: Dorul fikr.
31. Ibn Makula. (1986) al-Ikmal. J. II. – Bayrut: Dorul g'arbil islamiy.
32. Ibn Nosiruddin. (1993) Tavzihul mushtabih fi zabt asmoir ruvot va ansobihim va alqobihim va kunahum. Muhammad Naim Araksusiy nashri. J. II. – Bayrut: Muassasatur risola.
33. Ibn Xaldun. (2005) Muqaddima. A.Shaddodiy nashri. J. III. – Istanbul: Dorulbayzo.
34. Ibn Hibbon. (1959) Mashohir. – Qohira: Dorul kutubil ilmiyya.
35. Ibn Yahyo. Sharhu Jumali usulid din. 161b (Sulaymoniya kutubxonasi, Shahid Ali Posho bo'limi. No: 1648)
36. Ibnul Asir. (1990) Lubob. J. I. – Bayrut: Doru sodir.
37. Qarshiy. (2005) al-Mulhaqot. – Olmaota, Dayk-Press.
38. Navaviy. (1987) Irshod tullobil haqoiq. J. I. – Madina: Maktabatul imon.
39. Narshaxiy. (1993) Buxoro tarixi. – Toshkent: Sharq bayozi.
40. Nasafiy. (1999) al-Qand. – Tehron: Oyinayi meros.
41. Pazdaviy. (1963) Usulid din. – Qohira: Dor ihyail kutubil arabiyya.
42. Sam'oniy. (1990) Ansob. J. II, V. – Bayrut: Doru sodir.
43. Tamimiy. (1983) Tabaqotus saniyya fi tarojimi hanafiyya. – Riyoz: Dorur rifo'iy.
44. Xatib Bag'dodiy. (1988) Tarixu Bag'dod. J. I, II. – Bayrut: Dorul kutubil ilmiyya.
45. Hamaviy. (1990) Mu'jamul buldon. J. I. – Bayrut: Dorul kutubil ilmiyya.

