الكلمات المفتاحية:
Турон Анадўли туркийлар Ал- авасим Сугур Мамун Мутасим Афшин чегара ҳудуд камончиларالملخص
Мазкур мацолада Умавийлар ва Аббосийлар халифалиги даврида Турон (Марказий Осиё) билан Анадўлу (Кичик Осиё) ўртасида юзага келган тарихий-сиёсий ва маданий алоқалар таҳлил қилинган. Хусусан, ислам тарихининг дастлабки даврларида VII - IX асрларда вужудга келган сиёсии жараёнлар, халифаликнинг кенгайиб бориши ва унинг турли вилоятлар, хусусан, шарқий (Турон) ва гарбий (Анадўлу) ҳудудлар билан ўрнатган муносабатлари тадқиқ этилган. Бу муносабатлар, авваламбор, ҳарбий юришлар, илм-фан тараққиёти, диний даъват ишлари ва бошқарув тизимидаўз ифодасини топган.
Муаллиф, айниқса, Анадўлу ҳудудида фаолият кўрсатган туронлик шахсларнинг тарихи ва уларнинг ролини аниқлашга алоҳида эътибор қаратади. Ушбу шахслар орасида ҳарбий сардорлар, уламолар, даъватчилар ва бошқа маданий фаол шахслар бор бўлиб, уларнинг ушбу минтақадаги ижтимоий-сиёсий жараёнларга қўшган ҳиссаси аник; мисоллар билан кўрсатилади. Улар фақатгина ҳарбии жабҳада эмас, балки маҳаллий бошқарув тизимининг шаклланишида, и слом илм-фанининг тарқалишида ва мусулмон жамоаларининг ташкил топишида ҳам муҳим ўрин тутган.
Тадқиқот жараёнида тавсифлаш, умумлаштириш, таққослаш, тарихий даврлаштириш ва микротарихий таҳлил усулларидан фойдаланилган. Мақола тарихий манбалар, араб ва форс тилларидаги классик асарлар, шунингдек, замонавий тадқиқотлар асосида ёзилган бўлиб, ҳозиргача етарли даражада урганилмаган ушбу мавзуда янги қарашлар ва илмий хулосалар илгари сурилган. Шу тариқа, мақола нафақат илк ислам даври тарихи билан қизиқувчилар учун, балки умумий туркий дунё ва И слом цивилизациям! ўртасидаги алоцаларни ўрганувчи тадқиқотчилар учун ҳам манба сифатида хизмат қилшии мумкин. Муаллиф Турон ва Анадўлу ўртасидаги муштарак тарихий, маданий ва диний алоқаларни очиб бериш ортали, бу ҳудудлар ўртасидаги тарихий бирликни янада равшанлаштиради ҳамда минтақавий ҳамкорлик ва бирдамлик гояларини тарихий асослар билан исботлашга ҳаракат қилган.
التنزيلات
المراجع
1. Abu Bakr Muhammad Narshaxiy. (2022). Buxoro tarixi. Tashkent: Anorbooks.
2. Akdes Nimet Kurat, “. b.-C. (1948). Kuteybe bin Miislim’in Harizm ve Semerkand’i Zapti”,. Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi Dergisi, 388-402.
3. Al-Balazuri. (1987). Futukh al-buldan. Beirut: Institution al-maarif.
4. Al-Masudi. (2005). Muruj al-zahab. Beirut: Al-maktaba al-asriyya.
5. Aydinh О (2011). Semerkant tarihi. - Истанбул : ISAM.
6. ал-Яъқубий, A. (2002). Ал-Булдон. Байрут : Дар ал-кутуб ал-илмия,
7. Bahaeddin Ogel. (1984). History of Turkish Culture before Islam. Ankara: Ankara yayinleri.
8. Chavannes. (2007). Western Turks according to Chinese sources. Istanbul: Kitap evi.
9. G. Boboyorov. (2021). G‘arbiy Turk xoqonligi tarixi va tanga-pul tizimi. Tashkent: Generation of Thought.
10. Guy Le Strange. (1905). The lands of eastern of Chalifate. London.
11. H. Gibb., (1923). The Arab Conquests in Central Asia. London: The Royal Asiatic Society.
12. History at-Tabari. (1987). Per. s Arabic. V.I. Belyaeva s dopol. O.G. Bolshakova, A.B. Khalidova. Tashkent: Science.
13. Ibn Asam al-Kufi. (1991). Futuh. Volume IV. Beirut: Dar al-Adwa.
14. Ibnul Asir. (1965). Al-Kamil fit-tarix. Bayrut. Dar as-sadr.
15. Ibnul Asir. (1990). Lubob. J. I. Bayrut: Doru sodir.
16. Istakhriy. (2019). Al-Masalik Wal-Mamalik. (Movarounnahr and Khorasan part). Tashkent: Science.
17. Jahiz. (1964). Manoqib at-turk. Qohira.
18. John Lawton. (1991). Samarkand and Bukhara.London.
19. Lynch, R. J. (2020). Arab Conquests and Early Islamic Historiography The Futuh al-Buldan of al-Baladhuri. London : Bloomsbury Publishing.
20. Muhammad ibn Jarir al-Tabari. (2005). Tarikh ar-rusul wal-muluk. Riyadh : Bayt al-afkar al-Dawliya.
21. Muqaddasiy. (1987). Ahsan al-taqasim fi ma’rifat al-aqalim. Beirut: Dar Beirut.
22. Osman Karatay. (2024) Turklerin Islamiyeti kabulu. Ankara.
23. Umnyakov. (1972). Samarkand. Moscow.
24. Yaqut Hamavi. (1987). Mujam al-udabo. Beirut : Dar al-Bayrut.
25. Yildiz, H. D. (2019). Islamiyet ve Turkler. Istanbul: tlgi Kiiltiir Sanat Yayincilik .
26. Zckeriya Kitapqi. (1995). Ilk miisliiman Turk hiikiimdar ve hakanlar. Konya : Dizgi Kitabevi.
27. Zekeriya Kitap^i. (1995). Orta Asya Tiirkliigiiniin biiyiik Islam kiiltiir ve medeniyetindeki yeri. Konya : Damla Ofsct Matbaacilik ve Tic.
28. Бартольд В.В. (1963). Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В.В. Сочинения. Т. I. М. : Восточная литература.
29. Вслльхаузен Юлиус. (2018). Арабский халифат. Золотой век ислама. / Пер. с англ. Т.М. Шуликовой. Москва : Центрполиграф.
30. Заҳабий. (2003). Тарих. Ж. VII. Байрут : Дорул гарбил исламий.
31. О.Г. Большаков. (1988). История халифата. 1-4 т. Москва : Восточная литература РАН.
32. Раббиҳ, А. М. (1953). Иқд ал-Фарид. Қоҳира.
33. Ҳамавий. (1990). Муъжамул булдон. Ж. I. Байрут : Дорул кутубил илмийя.
1. Abu Bakr Muhammad Narshakhi. (2022). Bukhara Tarixi. Tashkent: Anorbooks.
2. Akdes Nimet Kurat. (1948). “Kuteybe bin Muslim’in Harizm ve Samarkand’! Zapti”. Dil ve Tarih-Cografya Fakiiltesi Dergisi, pp. 388^102.
3. Al-Balazuri. (1987). Futuh al-Buldan. Beirut: Institution al-Maarif.
4. Al-Masudi. (2005). Muruj al-Zahab. Beirut: Al-Maktaba al-Asriyya.
5. Aydinli O. (2011). Semerkand Tarihi. Istanbul: ISAM.
6. Al-Ya‘qubi, A. (2002). Al-Buldan. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
7. Bahaeddin Ogel. (1984). History of Turkish Culture before Islam. Ankara : Ankara Yayinlari.
8. Chavannes. (2007). Western Turks According to Chinese Sources. Istanbul: Kitap Evi.
9. G. Boboyorov. (2021). G‘arbiy Turk Xoqonligi Tarixi va Tanga-Pul Tizimi. Tashkent: Generation of Thought.
10. Guy Le Strange. (1905). The Lands of the Eastern Caliphate. London.
11. H. Gibb. (1923). The Arab Conquests in Central Asia. London : The Royal Asiatic Society.
12. History at-Tabari. (1987). Trans, from Arabic by V. I. Belyaeva, with additions by O. G. Bolshakova and A. B. Khalidova. Tashkent: Science.
13. Ibn Asam al-Kufi. (1991). Futuh, Vol. IV. Beirut : Dar al-Adwa.
14. Ibn al-Athir. (1965). Al-Kamilfi al-Tarikh. Beirut : Dar al-Sadr.
15. Ibn al-Athir. (1990). Lubab, Vol. I. Beirut: Dar al-Sadir.
16. Istakhri. (2019). Al-Masalik wal-Mamalik (Movarounnahr and Khorasan part). Tashkent: Science.
17. John Lawton. (1991). Samarkand and Bukhara. London.
18. Jahiz. (1964). Manaqib al-Turk. Cairo.
19. Lynch, R. J. (2020). Arab Conquests and Early Islamic Historiography: The Futuh al-Buldan of al-Baladhuri. London : Bloomsbury Publishing.
20. Muhammad ibn Jarir al-Tabari. (2005). Tarikh al-Rusul wa al-Muluk. Riyadh : Bayt al-Afkar al-Dawliya.
21. Muqaddasi. (1987). Ahsan al-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. Beirut: Dar Beirut.
22. Osman Karatay. (2024). Turklerin Islamiyeti Kabulii. Ankara.
23. Umnyakov. (1972). Samarkand. Moscow.
24. Yaqut al-Hamawi. (1987). Mu’jam al-Udaba. Beirut : Dar al-Bayrut.
25. Yildiz, H. D. (2019). islamiyet ve Tiirkler. Istanbul: ilgi Kultiir Sanat Yayincihk.
26. Zekeriya Kitap^i. (1995). ilk MiislUman TUrk Hukumdar ve Hakanlar. Konya : Dizgi Kitabevi.
27. Zekeriya Kitap?i. (1995). Orta Asya Tiirkliigunun Biiyuk Islam Kultur ve Medeniyetindeki Yeri. Konya : Damla Ofset Matbaacihk ve Tic.
28. Barthold, V. V. (1963). Turkestan in the Age of the Mongol Invasion. In: V. V. Barthold, Works, Vol. I. Moscow : Eastern Literature.
29. Wellhausen, Julius. (2018). The Arab Caliphate: The Golden Age of Islam. Trans, from English by T. M. Shulikova. Moscow : Tsentrpoligraf.
30. Zahabi. (2003). Tarikh, Vol. VII. Beirut : Dar al-Gharb al-Islami.
31. O. G. Bolshakov. (1988). History of the Caliphate, Vbls. 1-4. Moscow : Eastern Literature, RAS.
32. Rabbih, A. M. (1953). Iqd al-Farid. Cairo.
33. Hamawi. (1990). Mu‘jam al-Buldan, Vol. I. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya.

