DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/2/%25pالكلمات المفتاحية:
дин итоат ибодат ҳисоб-китоб жазо мукофот шариат миллат мазҳаб ислом дини.الملخص
Ушбу мақолада “дин” сўзининг луғавий маъноси араб тилидаги ишончли ва нодир луғатлар, девонлар ҳамда ислом динининг муқаддас китоби – Қуръони каримдан фойдаланиб, батафсил ўрганилди ва атрофлича таҳлил этилди.
Инсоният тарихининг қайси бир даврига назар ташланмасин, ҳеч қачон диний эътиқодлардан узоқ биронта жамият мавжуд бўлгани кўрилмайди. Археологик қазилмалар шуни тасдиқламоқдаки, инсон доимо муайян эътиқод ва ишончга эга ҳолда яшаб ҳаёт кечирган. Бу эса жамият маънавий ҳаётини оёқда тутадиган асосий таянчларнинг аввалида диний дунёқараш жой олишини кўрсатади. Инсоният тарихи ва башарият ҳаётининг ажралмас асоси бўлган “дин” – сўзи нима ўзи, унинг келиб чиқиши ва қандай маъноларни билдиришини ўрганиш, уни тўлиқ қамраб олишда муҳим ўрин тутади.
“Дин” араб тилида феъл шаклида – бўйин эгмоқ, бўйсунмоқ, итоат этмок, итоат қилмоқ, камситилмоқ, хўрланмоқ, азиз бўлмоқ, камситмоқ, хўрламоқ, эга бўлмоқ, соҳиб бўлмоқ, хизмат қилмоқ, эҳсон қилмоқ, бир кишини завқланадиган ва яхши кўрадиган нарсага йўлламоқ, ҳисоб-китобга тортмоқ, жазо ёки мукофот бермоқ, қарз бермоқ, қарз олмоқ каби маъноларни ифодалайди. От шаклида эса, дин, миллат, ислом, мазҳаб, йўл, урф-одат, ҳол-аҳвол, ҳисоб-китоб, мол-мулк, ҳукм, қазо ва қадар, чора-тадбир, итоат, ибодат, шариат, имон, тақво, салтанат ва бошқарув, хизмат, устун келиш, ҳокимият, хорлаш, мажбурлаш, жазо, бадал-эваз-ҳақ, мукофот, доимий ёғадиган ёмғир, бўйсуниш, касаллик, ғалаба, йўқ қилиш, қайғу-алам, истило қилиш, тавҳид каби маъноларни билдиради.
Феъл ва от шаклида Қуръони каримда келган маъноларни тўртта асосий гуруҳда жамлаш мумкин: Биринчиси, энг олий қудратга таслим бўлиш, итоат этиш, бўйин эгиш маъносида; Иккинчиси, охират, мукофот ва жазо, яъни амалларга яраша мукофот ёки жазо бериш куни маъносида; Учинчиси, ҳукм, адолат, шариат ва қонун маъносида; Тўртинчиси, Аллоҳ таоло юборган тавҳид дини маъносида.
Мақолада “дин” сўзининг луғавий маънолари диний манбалар, луғатлар ва турли адабиётлар асосида таҳлил қилинган.
التنزيلات
المراجع
1. A.Mansur, A. M. (2018). Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. Toshkent, O‘zbekiston: Toshkent islom universiteti.
2. Abdulboqiy, M. (1945). Al-Mu’jam al-mufahras li alfaz al-Qur’on al-karimal-misriyya. Qohira, Misr: Matbaa dar al-kutub al-misriyya.
3. Abu Dovud, S.-A.-A.-S. (2009). Sunan Abu Dovud (T. VII). Damashq, Suriya: Dar ar-risala al-alamiyya.
4. Abu Nasr al-Javhariy, I. i. (2009). As-Sihah taj al-lug‘at va sihah al-arabiyya. Qohira, Misr: Dar al-hadis.
5. Abu Haqqo, A. A. (2007). Mu’jam an-nafais al-kabir (Vol. I). Bayrut, Livan: Dar an-nafais.
6. Az-Zabiydiy, A.-M. M.-H. (1996). At-Takmilatu va az-zaylu va as-silatu lima fata sohib al-qomus min al-lug‘at (Vol. VII). Qohira, Misr: Al-Hay’at al-omma li shu’un al-matobi’ al-amiriyya.
7. Az-Zabiydiy, A.-M. M.-H. (2001). Taj al-arus min javahir al-qomus (Vol. XXXV). Al-Kuvayt, Kuvayt: Maktaba al-Kuvayt.
8. Az-Zaviy, A.-T. A. (1988). Muxtar al-qomus. Tunis, Tunis: Ad-Dar al-arabiyya li al-kutub.
9. Az-Zaviy, A.-T. A. (1990). Tartib al-qomus al-muhit (Vol. II). Bayrut, Livan: Dar al-fikr.
10. Al-Azhariy, A. M. (1976). Tahzib al-lug‘at (Vol. XIV). Qohira, Misr: Dar al-misriyya li at-ta’lif va at-tarjama.
11. Al-Bustaniy, B. (1987). Muhit al-muhit qomus mutovval li al-lug‘at al-arabiyya. Bayrut, Livan: Maktaba Lubnan.
12. Al-Vajiz, A. t. (1989). Al-Mu’jam al-vajiz. Qohira, Misr: Dar at-tahrir.
13. Al-Vasit, A. t. (2004). Al-Mu’jam al-vasit. Qohira, Misr: Maktaba al-shuruq ad-davliyya.
14. al-Jurjaniy, A.-S.-Sh. a.-H. (2004). Mu’jam at-ta’rifat. Qohira, Misr: Dar al-fadiyla.
15. Allush, A. A. (2001). Al-Jomi’ fi g‘arib al-hadis (Vol. II). Ar-Riyod, Saudiya: Maktabat ar-rushd.
16. Al-Moturidiy I, A. M. (2005). Ta’vilot ahli as-sunnati: Tafsir al- al-Moturidiy (T. I). Bayrut: Dar al-kutub al-ilmiyya.
17. Al-Moturidiy VIII, A. M. (2005). Ta’vilot ahli as-sunnati: Tafsir al- al-Moturidiy (T. VIII). Bayrut, Livan: Dar al-kutub al-ilmiyya.
18. Al-Muborakfuriy, A. (1940). Tuhfat al-ahvaziy bi sharh jomi’ at-Termiziy (T. VII). Bayrut: Dar al-fikr: Dar al-fikr.
19. Al-Mutorriziy, A. A. (1979). Al-Mug‘rib fi tartib al-mu’rob (T. I). Halab, Suriya: Maktaba Usoma ibn Zayd.
20. Alfaz al-Qur’on, M. a.-Q.-k. (1989). Mu’jam alfaz al-Qur’on al-karim (T. I). Qohira, Misr: Majma’ al-lug‘at al-arabiyya.
21. Al-Fayyumiy, A. A.-M. (1982). Al-Misbah al-munir fi g‘arib ash-sharh al-kabir li ar-Rofii’y (Vol. I). Qohira, Misr: Dar al-mao’rif.
22. Al-Fayyumiy, A. A.-M. (1987). Al-Misbah al-munir mu’jam arabiy-arabiy. Bayrut, Livan: Maktabat Lubnan.
23. Al-Fayruzobodiy, M. M. (2008). Al-Qomus al-muhit. Qohira, Misr: Dar al-hadis.
24. Al-Farohidiy, A. A.-X. (2003). Kitab al-ayn murattab ala huruf al-mu’jam (Vol. II). Bayrut, Livan: Dar al-kutub al-ilmiyya.
25. As-Saharanfuriy, X. (2006). Bazl al-majhud fi halli Sunan Abu Dovud (T. XIII). Muzaffar pur, Hindiston: Markaz ash-Shayx Abul Hasan an-Nadviy.
26. As-Sa’labiy, A. (2002). Al-Kashf va al-bayan tafsir as-Sa’labiy (T. IX). Bayrut: Dar ihya at-turos al-arabiy.
27. As-Siddiqiy, A.-A. A. (2005). Avn al-ma’bud ala sharh Sunan Abu Dovud. Bayrut: Dar Ibn Hazm.
28. As-Sog‘oniy, A.-H.-H. (1979). At-Takmilatu va az-zaylu va as-silatu li kitab taj al-lug‘at va sihah al-arabiyya (T. VI). Qohira, Misr: Dar al-kutub.
29. As-Soyrafiy, H. (1971). Devon she’r al-Musaqqib al-Abdiy. Ar-Riyod, Saudiya: Jamiat ad-duval al-arbiyya ma’had al-maxtutot al-arabiyya.
30. At-Tabariy, A. J. (2001). Tafsir at-Tabariy jami’ al-bayan an ta’vil oyi al-Qur’on (T. V). Qohira, Misr: Dar hijr.
31. At-Termiziy, A. (2016). Sunani at-Termiziy va huva al-jomi’ al-kabir (T. III). Qohira, Misr: Dar at-ta’sil.
32. At-Tonahiy, M. (2008). Min asror al-lug‘at fi al-kitab va as-sunna mu’jam lug‘aviy saqofiy (Vol. II). Makkai Mukarrama, Saudiya: Dar al-fath li ad-dirosa va an-nashr.
33. Ahmad, M. (2000). Al-Maknaz al-kabir. Ar-Riyod, Saudiya: Sutur.
34. Ahmad, M. U. (2002). Al-Mu’jam al-mavsui’y li alfaz al-Qur’on al-karim va qiroatihi. Ar-Riyod, Saudiya: Sutur.
35. Ahmad, M. U. (2008). Mu’jam al-lug‘at al-arabiyya al-mu’asiro (Vol. I). Qohira, Misr: Olam al-kutub.
36. Duziy, R. (1981). Takmila al-maa’jim al-arabiyya (Vol. IV). Bag‘dod, Iroq: Dar ar-rashid.
37. Jabal, M. (2010). Al-Mu’jam al-ishtiqoqiy al-muassol li alfaz al-Qur’on al-karim al-muassol bi bayan al-alaqot bayna alfaz al-Qur’on al-karim bi asvatiha va bayna ma’aniyha (T. II). Qohira, Misr: Maktaba al-adab.
38. Jubron, M. (1992). Ar-Roid mu’jam lug‘aviy asriy. Bayrut, Livan: Dar al-ilm li al-malayin.
39. Zaynuddin ar-Roziy, M. (1986). Muxtar al-sihoh. Bayrut, Livan: Maktaba Lubnan.
40. Ibn Asir al-Jazariy, M. A.-M. (1963). An-Nihoya fi g‘arib al-hadis val asar (Vol. II). Qohira, Misr: Al-Maktabat al-islamiyya.
41. Ibn Durayd, A.-H.-A.-B. (1987). Kitab jamhara al-lug‘at (T. II). Bayrut, Livan: Dar al-ilm li al-malayin.
42. Ibn Manzur, A. F.-I.-M.-A.-X. (1968). Lisan al-arab (Vol. XIII). Bayrut, Livan: Dar sodir.
43. Ibn Raslan, Sh. A.-M.-R.-Sh. (2016). Sharh Sunan Abu Dovud li Ibn Raslan (T. XVIII). Ammon, Iordaniya: Dar al-Falah.
44. Ibn Sayda, A. H.-M. (2000). Al-Muhkam va al-muhit al-a’zam (Vol. IX). Bayrut, Livan: Dar al-kutub al-ilmiyya.
45. Ibn Foris, A. H. (1979). Mu’jam maqoyis al-lug‘at (Vol. II). Bayrut, Livan: Dar al-fikr.
46. Ibrohim as-Samiroiy, Ahmad Matlub. (1960). Devon al-Qutomiy. Bayrut: Dar as-saqofa.
47. Ibrohim, R. A. (2002). Mu’jam al-mustalahat al-islamiyya fi al-misbah al-munir. Qohira, Misr: Dar al-afaq al-arabiyya.
48. Kuro’, A. H.-H.-H. (1988). Al-Munajjadu fi al-lug‘at. Qohira, Misr: Olam al-kutub.
49. Luis Ma’luf, A.-A. A.-Ya. (1970). Al-Munjid fi al-lug‘ut va al-adab va al-ulum. Bayrut, Livan: Al-Matbaa al-kasulikiyya.
50. Muhyiddin Abdulhamid, Abdullatif As-Subkiy. (1987). Al-Muxtar min sihah al-lug‘at. Qohira, Misr: Matbaa al-istiqoma.
51. Rizo, A. (1958). Mu’jam matn al-lug‘at mavsu’a lug‘aviyya hadisa (T. II). Bayrut, Livan: Dar maktaba al-hayot.
52. Rufail Naxla, A.-A.-Ya. (1957). Qomus al-mutarodifat va al-mutajanisat. Bayrut, Livan: Al-Matbaa al-kasulikiyya.
53. Solih al-Aliy, Sulaymon al-Ahmad. (1981). Al-Mu’jam as-Sofiy fi al-lug‘at al-arabiyya. Ar-Riyod, Saudiya: Ad-Dar al-arabiyya li at-tiba’a va an-nashr.
54. Fa’ur, A. (1988). Devon Zuhar ibn Abu Salma. Bayrut, Livan: Dar al-kutub al-ilmiyya.
55. Husayn, M. (1977). Devon al-A’sha al-Kabir Maymun ibn Qays. Qohira: Matbaa an-numuzajiyya.
56. Ya’qub, E. (1991). Devon Amr ibn Kulsum. Bayrut, Livan: dar al-kitab al-arabiy.
57. Ya’qub, E. (2004). Al-Mu’jam al-mufassal fi al-jumu’. Bayrut, Livan: Dar al-kutub al-ilmiyya.

