DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2021/1/16-25Kalit so‘zlar:
ижара истеҳсон самоъий қиёсий фойда эваз ақд иш ҳақи масдар нажш маҳри мислAnnotasiya
Ушбу мақолада ислом ҳуқуқида ижтимоий- ҳуқуқий муносабатларга оид ижара шартномаси билан боғлиқ масалалар тадқиқ этилган. Мазкур мавзуни ўрганишнинг аҳамиятли томони шундаки, инсонлар ўртасидаги ўзаро ижтимоий-ҳуқуқий муносабатларни тартибга солиш билан бирга, соҳага доир бугунги кундаги долзарб муаммоларга ечим бўлади. Илмий мақолада “ижара” сўзининг луғавий маъноси луғат, мўъжам, қомус ва бошқа манбаларда келтирилган маълумотлар асосида муҳокама қилинган. Унинг илмий- истилоҳий маъноси борасида нафақат ҳанафий мазҳаби мужтаҳидларининг фикрлари балки, аҳли сунна вал жамоанинг бошқа мазҳаб фақиҳларининг фикрлари илмий жиҳатдан ўрганилиб, қиёсий таҳлил қилинган. Шунингдек, ижара шартномасининг шариатда жоизлиги билан боғлиқ далиллар, жумладан, Қуръон оятлари, ҳадислар келтирилиб, улар хусусида муфассир ва муҳаддисларнинг фикрлари ёритилди. Шу билан бирга ижара шартномасини шариатда жоиз эмас, деб даъво қиладиган олимларнинг фикрлари ва уларнинг далиллари баён қилинган. Уларнинг фикрлари атрофлича тадқиқ ва қиёсий таҳлил қилиниб, раддиялар билдирилган.
Мақсади. Ислом ҳуқуқига оид манбаларда ижара шартномалари билан боғлиқ маълумотларни таҳлил этиш, унинг ҳуқуқий асосларини илмий жиҳатдан асослаб беришдан иборат. Усуллар. Мавзуни ёритишда комплекс ёндашув, тизимлилик, тарихийлик, қиёсий-танқидий, манбашунослик каби методлар, шунингдек, умумий илмий-тадқиқот усулларидан кенг фойдаланилган. Натижалар. Ижаранинг луғавий маъноси хусусида луғат, мўъжам, қомус ҳамда фиқҳий манбаларда келган маълумотлар ўрганилди, таҳлил қилинди ва илмий хулосалар билдирилган. Демак, ижара сўзи луғатда “бирон бир амал эвазига берилган иш ҳақи” маъносини ифода қилган. Ижаранинг илмий-истилоҳий маъноси нафақат ҳанафий мазҳабига оид фиқҳий манбалар асосида балки, аҳли сунна вал жамоанинг бошқа мазҳабларига оид фиқҳий манбалар асосида ўрганилиб, қиёсий таҳлил қилинган. Демак, унинг илмий-истилоҳий маъноси: бир нарсани маълум миқдордаги эваз баробарига вақтинча фойдаланиш учун бериш ёки олиш ҳамда шахсни муайян бир эваз баробарига бирон бир ишга ёллашдир. Шунингдек, мақолада ижара шартномаси шариатда гарчи Қуръон оятлари, ҳадислар ва ижмои уммат (уламолар иттифоқи) асосида собит бўлган бўлса-да, истеҳсон масаласига алоҳида эътибор қаратилган. Таъкидлаш жоизки, ҳанафий мазҳаби фақиҳлари ижтимоий муносабатлар билан боғлиқ муаммоларни ҳал этишда истеҳсон услубидан кенг фойдаланган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abdulaziz Mansurov. (2018) Qur’oni karim ma’nolar tarjimasi va tafsiri – T.: “O‘zbekiston islom universiteti”, 2018. – 621 b.
2. Abdulhay Laknaviy. (1995) Xoshiyatu Hidoya. – Pokiston. “Idoratul Qur’on val ‘ulumul-islomiyya”. 8 mujallad/6. – 269 b.
3. Abdurahmon Jaziriy. (2003) Kitobul fiqh ‘ala mazahibil arba’. – Bayrut. Dorul kutubul ilmiyya. 5 mujallad/3. 2003. – 312 b.
4. Abu Bakr Bayhaqiy. (2003) Sunanul kubro. – Bayrut. “Dorul kutubul ilmiyya”, 2003. 11 mujallad/6. – 616 b.
5. Abu Is’hoq Molikiy. (2011) Luma’ fi fiqhil molikiy. – Qohira. Dorul afaqul arabiya. 2011. – 329 b.
6. Abul Barakot Nasafiy. (2011) Kanzud daqoiq. – Bayrut. “Darul bashairul islomiyya”. – 728 b.
7. Abulabbos Fayyumiy. (1987) Misbahul munir fi g‘aribish-sharhil-kabir. – Bayrut. “Maktabutul lubnan”. 1987. – 280 b.
8. Abulhusayn Quduriy. (2005) Muxtasarul Quduriy. Bayrut. “Muassatul rayyon”. 2005. – 671 b.
9. Ahmad Dardiir. (2006) Sharhus sog‘ir ‘ala aqrabil masalik ila mazhabil imomi Molik. – Qohira. “Dorul ma’rifa”. 4 mujallad/4. – 976 b.
10. Al-Husayn ibn Muhammad va Abdulhaq Hamish, 2014, https://www.alukah.net/sharia/0/67759/#ixzz66HnF6ruY
11. Alouddin Kosoniy. (2003) Badoius sanoe’ fi tartibish sharoe’. – Bayrut. “Dorul kutubul ilmiyya”. 2003. 10 mujallad/5. – 576 b.
12. Badriddin Ayniy. (1990) Banayo fi sharhi hidoya. – Bayrut. “Dorul-fikr” 1990. 12 mujallad/9. – 564 b.
13. Burhoniddin Marg‘inoniy. Hidoya sharhu bidoyatil mubtadiy. – Madina. “Dorus siroj”. 2019. 7 mujallad/6. – 568 b.
15. Ibn Kasir Damashqiy. (1999) Tafsirul Qur’onil A’zim. – Riyoz. “Doru Tayyiba”. 1999. 8 majallad/6. – 600 b.
16. Ibn Manzur. (2005) Lisanul arab. – Qohira. “Dorul ma’orif”. 13 mujallad/4. – 628 b.
17. Ibn Moja. (2009) Sunani Ibn Moja. – Bayrut. “Doru risolutal ‘ilmiyya”. 2009. 5 mujallad/3. – 720 b.
18. Ibn Obidin. (2003). Roddil muxtor ‘ala durrul muxtor. – Riyoz. “Dori olamul kutub”. 2003. 13 mujallad/9. – 623 b.
19. Ibn Qudoma. (1994) Al-Kofiy. – Bayrut. “Dorul kutubul ilmiyya”. 1994. 5 mujallad/2. – 352 b.
20. Ibn Qudoma. (1997) Al-Mug‘niy. – Riyoz. “Dorul olamul kutub”. 1997. 15 mujallad/8. – 643 b.
21. Imom Moturudiy. (2005). Ta’vilotu ahli sunna (Tafsiru Moturudiy). – Bayrut. “Dorul kutubul ilmiyya” 2005. – 10 mujallad/8. – 726 b.
22. Imom Moturudiy. (2005). Ta’vilotu ahli sunna (Tafsiru Moturudiy). – Bayrut. “Dorul kutubul ilmiyya” 2005. – 10 mujallad/10. – 702 b.
23. Jaloliddin Suyutiy. (2003) “Durrul mansul fit tafsir bil masur”. – Qohira. “Markaz hijr lil buhus vad dirosat lil arabiyyati val islomiyya”. 2003. 17 mujallad/14. – 728 b.
24. Mulla Ali Qoriy. (2005). Fathu bobi ‘inoya. – Bayrut. “Durul arqam ibn Abul arqam”. 3 mujallad/2. – 577 b.
25. Muttaqiy al-Hindiy. (1985). Kanzul ‘ummal fi sunanil aqvol val af’al. – Bayrut. “Muassasatur risola”. 1985. 18 mujallad/15. – 972 b.
26. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: (2008) Tahrir hay’ati: T. Mirzaev (rahbar) va boshqa.; O‘zR FA til va adabiyot in-ti. – T.: “O‘zbekiston milliy insiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2008. 5 mujallad/2. – 592 b .
27. Oltin silsila: (2019). 3-juz. Sahihul Buxoriy. – Toshkent. “Hilol-nashr”, 2019. – 672 b.
28. Qohira arab tili akademiyasi. Mo‘jamul vasit. – Qohira. “Maktabatu Shuruqud-duvaliyya”. 2004. – 1097 b.
29. Shamsiddin Shofe’iy. (2003) Nihoyatul muhtoj ila sharhil minhaj. – Bayrut. “Dorul kutubul ilmiyya”. 2003. 9 mujallad/5. – 486 b.
30. Shayx Alouddin Mansur. (2019) Qur’oni Azim. Muxtasar tafsiri. – T.: “Sharq” 2019. – 992 b.
31. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. (2013). Tafsiri Hilol. 4-juz/ Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tuzatilgan va to‘ldirilgan qayta nashr. – T.: “Hilolnashr”, 2013. – 640 b.
32. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. (2018). Kifoya. 3-juz. – T.: “Hilol-Nashr” 2018. – 548 b.
33. Vahba az-Zuhayliy. (2010) Mavsu’atul fiqhul islomiy val qazoya mu’asara. – Damashq. “Dorul fikr”. 2010. 13 mujallad/4. – 799 b.
34. Xatib Shirbiniy. (2008) Mug‘nil muhtaj. – Bayrut. “Dorul ma’rifa”. 2008. 4 mujallad/2. – 564 b.

