DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/1/14-23Kalit so‘zlar:
Туркистон рус ҳукумати ислом обидалари қадимги ёдгорликлар масжид мадраса хонақоҳ минора мақбара.Annotasiya
Мақоланинг асосий мақсади – XIX аср охири ва ХХ аср бошларида Туркистон ҳудудларида, жумладан, Тошкент, Бухоро, Самарқанд, Хива, Хоразмда ислом меъморий обидалари – масжидлар, мадрасалар, минора, хонақоҳ, мақбара ва мозорларнинг ҳолати, уларга бўлган муносабат ва тадқиқ этиш бўйича бажарилган ишлар таҳлил қилинган.
Методлар: тадқиқотда тарихий, таққослаш ҳамда солиштирма таҳлил усулларидан фойдаланилган.
Масжидлар таъмирига рухсат вилоят губернаторларидан олинган, янгиларини қуришга эса, генерал-губернатордан рухсат олинган. Ўрта Осиёда миноралар икки ҳолатда қурилган: биринчидан, иншоотнинг бурчаклари ва дарвоза ён қисмларини кучайтириш учун, яъни, мустаҳкамлаш учун бўлган. Иккинчидан, деворлардан алоҳида, масжид яқинида жуда ҳайбатли, юқорилаган сари торайган маҳобатли миноралар қурилган.
Ўрта Осиёда мадрасалар мусулмонларнинг ёпиқ шаклдаги олий ўқув муассасаси ҳисобланган. Биринчи мадраса Бағдоддаги Малик Шоҳ даврида 1065 йили қурилган. Ўрта Осиёда эса биринчи мадраса Х асрда Бухорода қурилган. Ўша даврда олимлар учун бир қатор вақфлар ажратилган. Бухоролик олимлар кўплаб вақф эгалари бўлишган, Бағдодда очилган мадраса умуман қўллаб-қувватланмагани сабабли Бағдодда ўқишни пуллик қилишган.
Туркистонда мадраса – олий мусулмон диний ўқув муассасаси, диний мактабга ўқитувчи, ислом уламоларини тайёрлаб келган. Ўрта Осиёнинг Россияга қўшиб олиниши давридаги мадрасалар сони ҳақида турли маълумотлар мавжуд бўлиб, рус сайёҳи П.Пашинонинг маълумотига кўра, Тошкентда 1866 йилда 15 та мадраса бўлган. Мадрасалар сони ҳақидаги маълумотлар ҳам турлича. ХХ аср бошларида Туркистонда 12 мингта талаба ўқиган. Машҳур мадрасаларда юзлаб толиблар таълим олган. Кўпгина Ўрта Осиё мадрасалари орасида домла ва толиблар алмашинуви Россияга қўшиб олинишидан олдин ҳам жуда жадал бўлган. Туркистонлик муллаваччалар Бухорога илм олишга мунтазам боришган.
Ўрта Осиёнинг Россияга қўшиб олинишининг илк кунлариданоқ рус ҳукумати нафақат илмий, балки диний жиҳатдан ҳам ислом обидаларига диққатли ва эҳтиёткорона муносабатда бўлишни талаб қилган. Чет эл музей агентларининг ҳаракати ҳам вайронкор бўлган, ҳар йили кам миқдорда бўлмаган ислом дурдоналари сотиб олиниб, олиб чиқиб кетилган.
Исломий меъморий обидалари вақф маблағлари ҳамда мусулмонларнинг эҳсонлари ҳисобига таъмирланиши керак бўлган, шу сабабли ҳукумат маблағ ажратишга шошилмаган. Кўп ҳолларда маҳаллий бой қатлам бефарқ бўлиб, келиб тушган вақф пуллари шахсий мақсадда ўзлаштирилган.
Ушбу мақолада Туркистон ўлкасидаги ислом обидалари
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Aziatskaya Rossiya. (1914) T.1. Lyudi i poryadki za Uralom. – Spb.
2. An-Na’ym. (2003) Arabcha-o‘zbekcha lug‘at. –Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti. – B. 361.
3. Bartold V. (1898) T.6. Turkestan. – S. 111.
4. Bartold V.V. (1910) Zadachi russkogo votokovedeniya Soch. T.9. –Moskva, 1977. –S. 529, 533.
5. Bartold V.V. (1963) Istoriya kulturnoy jizni Turkestana. Soch., T.2, ch.1, – Moskva: 1963. – S. 169-433. Otdelnoye izdaniye. – Leningrad: 1927.
6. Bendrikov K.Ye. (1960) Ocherki istorii narodnogo obrazovaniya v Turkestane (1865-1924) –Moskva, –S. 333.
7. Gafurova, I. M. (2020). The Samanids mausoleum as a monument of dynastic architecture of the early middle ages. ISJ Theoretical & Applied Science, 01 (81), 329-334.
8. Gafurova, Irodaxon (2020) "ROLE OF WAQF PROPERTIES IN THE HISTORY OF TURKESTAN," The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 3, Article 7. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/7
9. Geyer I.I. (1909) Turkestan. – Tashkent.
10. D`Encausse H.C. (1988) Islam and the Russian Empire. Reform and revolution in Central Asia. –London, p.33.
11. Dobson G. (1890) Russia`s railway advance into Central Asia. Notes of a journey from St. Peterburg to Samarcand. –London, P.VI.
12. Islom ensiklopediyasi. (2017) –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
13. Istoriya Kirgizskoy SSR. (1986) T.2, – Frunze, –S. 56.
14. Istoriya Samarkanda. (1969) T.1, – Tashkent: –S. 389.
15. Kalmikov A. (1914) Protokoli zasedaniy i soobchyeniy chlenov Turkestanskogo krujka arxeologii (God chetirnadsatiy). (1 yanvarya 1909g. – 1 yanvarya 1910 g.) S. 109.
16. Konopka S.R. (1913) Turkestanskiy kray. –Tashkent.
17. Mankovskaya L., Bulatova V. (1978) Pamyatniki zodchestva Xorezma. –Tashkent.
18. Mankovskaya L., Bulatova V. (2002) O‘zbekiston: islom obidalari. –Toshkent.
19. Mac Kenzi O. (1967) Kaufman of Turkestan: an assessment of his Administration// Slalric Review. №26.
20. Meakin A. (1903) In Russian Turkestan. A garden of Asia and its people. –London, –p. 831.
21. Middendorf A.F. (1882) Ocherki Ferganskoy dolinы. – SPb.
22. Nalivkin V., Nalivkina M. (1886) Ocherk bita jenshin osedlogo naseleniya Fergani. – Kazan, –S.56.
23. Narshaxi M. (1897) Tarixi Buxoro. – Tashkent: Tipo-Litografiya t. d. “O i G. Bratya Kamenskiye”, - 126 s. Per. Likoshina. – S.63.
24. Ostroumov N. (1906) Musulmanskaya visshaya shkola (Madrasa) // Jurnal Ministerstva narodnogo prosveshyeniya. - №10. - S.121.
25. Ostroumov N.P. (1914) Islamovedeniye. Vvedeniye v kurs islamovedeniya. –Tashkent, – S. 213.
26. Otchet revizuyushyego po Visochayshemu poveleniyu Turkestanskiy kray taynogo sovetnika Girsa. (1884) -Spb.,– S.52.
27. Pashino P. Turkestanskiy kray v 1886. Puteviye zametki. -SPb., 1868. –S.159.
28. Perrot Georges. (1892). History of Art in Persia. London, P. 215.
29. Proyekt polojeniya ob upravlenii v Semirechenskoy i Sir-Darinskoy oblastyax. –Tashkent: 1880. –S.285.
30. Protokoli zasedaniy i soobshyeniy chlenov Turkestanskogo krujka arxeologii (God chetirnadsatiy). (1 yanvarya 1909 g. – 1 yanvarya 1910 g.)
31. Protokoli Tashkentskogo krujka lyubiteley arxeologii. 1897–1898. –S.1.5
32. Protokoli Tashkentskogo krujka lyubiteley arxeologii. 1901. –S.35.
33. Ronaldshaw E. (1904) On the outskirts of Empire in Asia. Edinburg and London, –p.192.
34. Russkiy Turkestan. (1901) №58. 18 aprel.
35. Svod zakonov Rossiyskoy imperii. (1896) –Ustav stroitelniy. Statya 261. T.12, ch.1, -Spb.
36. Schuyler E. (1876) Turkestan. Notes of a journey in Russian Turkestan, Kokand, Bukhara and Kuldja. –London, Vol.2. –p.235.
37. Turkestanskiye vedomosti. 1908. №7. 1 aprelya.
38. Turkestanskiye vedomosti. 1909. №29. 7 fevralya.
39. Turkestaskiye vedomosti. 1870. №2. 21 maya.
40. Turkiston vedomostlari. 1888. №32. 16 avgust.
41. Franz Pascha (1887) Die Baukunst des Islam. Durm.
42. Franz Pascha (1903) Kairo. Verlag Seemann, architecture of Cairo. German.
Archive documents:
1. O‘zMA. f. I-1, op.11, d.1902, l. 2, 5.
2. O‘zMA. F. I–1. Op.28, d.165., l. 1 ob.
3. O‘zMA. f. I-18, op.1, d.9237, l. 8-31.
4. O‘zMA. F.I-1, op.2, d.2833, l.11 ob-12 v razvorote.
5. O‘zMA. F.I-1, op.20, d.2892, l.4ob.
6. O‘zMA. F.I-1, op.29, d.23, l.32.
7. O‘zMA. F.I-1. Op.13. d.569 l.13.
8. O‘zMA. F.I-17, op.1, d.15383, l.1-2 ob, 8 ob.
9. O‘zMA. F.I-19, op.1, d.1579, l. 1-1ob.
10. O‘zMA. F.I-36, op.1, d.457, l.1-1ob.
11. O‘zMA. F.I-47, op.1, d.58, l.1-3ob.
12. O‘zMA. F.I-717. Op.1. d.16, l.409.
13. O‘zMA. F.R-2287, op.1, d.611, l. 18.
14. SGVIA RF, f. I-400, op.1, d.2198, l.100.
15. SGIA RF. F.I-515, op.44. d.396, l.31.

