Mualliflar

  • Irodaхon Muxtarovna GAFUROVA INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif
  • Aziza Nigmatovna GULYAMOVA Tashkent Medical Academy Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2023/1/14-23

Kalit so‘zlar:

Туркистон рус ҳукумати ислом обидалари қадимги ёдгорликлар масжид мадраса хонақоҳ минора мақбара.

Annotasiya

Мақоланинг асосий мақсади – XIX аср охири ва ХХ аср бошларида Туркистон ҳудудларида, жумладан, Тошкент, Бухоро, Самарқанд, Хива, Хоразмда ислом меъморий обидалари – масжидлар, мадрасалар, минора, хонақоҳ, мақбара ва мозорларнинг ҳолати, уларга бўлган муносабат ва  тадқиқ этиш бўйича бажарилган ишлар таҳлил қилинган.

Методлар: тадқиқотда тарихий, таққослаш ҳамда солиштирма таҳлил усулларидан фойдаланилган.

Масжидлар таъмирига рухсат вилоят губернаторларидан олинган, янгиларини қуришга эса, генерал-губернатордан рухсат олинган. Ўрта Осиёда миноралар икки ҳолатда қурилган: биринчидан, иншоотнинг бурчаклари ва дарвоза ён қисмларини кучайтириш учун, яъни, мустаҳкамлаш учун бўлган. Иккинчидан, деворлардан алоҳида, масжид яқинида жуда ҳайбатли, юқорилаган сари торайган маҳобатли миноралар қурилган. 

Ўрта Осиёда мадрасалар мусулмонларнинг ёпиқ шаклдаги олий ўқув муассасаси ҳисобланган. Биринчи мадраса Бағдоддаги Малик Шоҳ даврида 1065 йили қурилган. Ўрта Осиёда эса биринчи мадраса Х асрда Бухорода қурилган. Ўша даврда олимлар учун бир қатор вақфлар ажратилган. Бухоролик олимлар кўплаб вақф эгалари бўлишган, Бағдодда очилган мадраса умуман қўллаб-қувватланмагани сабабли Бағдодда ўқишни пуллик қилишган.

Туркистонда мадраса – олий мусулмон диний ўқув муассасаси, диний мактабга ўқитувчи, ислом уламоларини тайёрлаб келган. Ўрта Осиёнинг Россияга қўшиб олиниши давридаги мадрасалар сони ҳақида турли маълумотлар мавжуд бўлиб, рус сайёҳи П.Пашинонинг маълумотига кўра, Тошкентда 1866 йилда 15 та мадраса бўлган. Мадрасалар сони ҳақидаги маълумотлар ҳам турлича. ХХ аср бошларида Туркистонда 12 мингта талаба ўқиган. Машҳур мадрасаларда юзлаб толиблар таълим олган. Кўпгина Ўрта Осиё мадрасалари орасида домла ва толиблар алмашинуви Россияга қўшиб олинишидан олдин ҳам жуда жадал бўлган. Туркистонлик муллаваччалар Бухорога илм олишга мунтазам боришган.

Ўрта Осиёнинг Россияга қўшиб олинишининг илк кунлариданоқ рус ҳукумати нафақат илмий, балки диний жиҳатдан ҳам ислом обидаларига диққатли ва эҳтиёткорона муносабатда бўлишни талаб қилган. Чет эл музей агентларининг ҳаракати ҳам вайронкор бўлган, ҳар йили кам миқдорда бўлмаган ислом дурдоналари сотиб олиниб, олиб чиқиб кетилган.

Исломий меъморий обидалари вақф маблағлари ҳамда мусулмонларнинг эҳсонлари ҳисобига таъмирланиши керак бўлган, шу сабабли ҳукумат маблағ ажратишга шошилмаган. Кўп ҳолларда маҳаллий бой қатлам бефарқ бўлиб, келиб тушган вақф пуллари шахсий мақсадда ўзлаштирилган.

Ушбу мақолада Туркистон ўлкасидаги ислом обидалари 

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Aziatskaya Rossiya. (1914) T.1. Lyudi i poryadki za Uralom. – Spb.

2. An-Na’ym. (2003) Arabcha-o‘zbekcha lug‘at. –Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti. – B. 361.

3. Bartold V. (1898) T.6. Turkestan. – S. 111.

4. Bartold V.V. (1910) Zadachi russkogo votokovedeniya Soch. T.9. –Moskva, 1977. –S. 529, 533.

5. Bartold V.V. (1963) Istoriya kulturnoy jizni Turkestana. Soch., T.2, ch.1, – Moskva: 1963. – S. 169-433. Otdelnoye izdaniye. – Leningrad: 1927.

6. Bendrikov K.Ye. (1960) Ocherki istorii narodnogo obrazovaniya v Turkestane (1865-1924) –Moskva, –S. 333.

7. Gafurova, I. M. (2020). The Samanids mausoleum as a monument of dynastic architecture of the early middle ages. ISJ Theoretical & Applied Science, 01 (81), 329-334.

8. Gafurova, Irodaxon (2020) "ROLE OF WAQF PROPERTIES IN THE HISTORY OF TURKESTAN," The Light of Islam: Vol. 2020: Iss. 3, Article 7. Available at: https://uzjournals.edu.uz/iiau/vol2020/iss3/7

9. Geyer I.I. (1909) Turkestan. – Tashkent.

10. D`Encausse H.C. (1988) Islam and the Russian Empire. Reform and revolution in Central Asia. –London, p.33.

11. Dobson G. (1890) Russia`s railway advance into Central Asia. Notes of a journey from St. Peterburg to Samarcand. –London, P.VI.

12. Islom ensiklopediyasi. (2017) –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.

13. Istoriya Kirgizskoy SSR. (1986) T.2, – Frunze, –S. 56.

14. Istoriya Samarkanda. (1969) T.1, – Tashkent: –S. 389.

15. Kalmikov A. (1914) Protokoli zasedaniy i soobchyeniy chlenov Turkestanskogo krujka arxeologii (God chetirnadsatiy). (1 yanvarya 1909g. – 1 yanvarya 1910 g.) S. 109.

16. Konopka S.R. (1913) Turkestanskiy kray. –Tashkent.

17. Mankovskaya L., Bulatova V. (1978) Pamyatniki zodchestva Xorezma. –Tashkent.

18. Mankovskaya L., Bulatova V. (2002) O‘zbekiston: islom obidalari. –Toshkent.

19. Mac Kenzi O. (1967) Kaufman of Turkestan: an assessment of his Administration// Slalric Review. №26.

20. Meakin A. (1903) In Russian Turkestan. A garden of Asia and its people. –London, –p. 831.

21. Middendorf A.F. (1882) Ocherki Ferganskoy dolinы. – SPb.

22. Nalivkin V., Nalivkina M. (1886) Ocherk bita jenshin osedlogo naseleniya Fergani. – Kazan, –S.56.

23. Narshaxi M. (1897) Tarixi Buxoro. – Tashkent: Tipo-Litografiya t. d. “O i G. Bratya Kamenskiye”, - 126 s. Per. Likoshina. – S.63.

24. Ostroumov N. (1906) Musulmanskaya visshaya shkola (Madrasa) // Jurnal Ministerstva narodnogo prosveshyeniya. - №10. - S.121.

25. Ostroumov N.P. (1914) Islamovedeniye. Vvedeniye v kurs islamovedeniya. –Tashkent, – S. 213.

26. Otchet revizuyushyego po Visochayshemu poveleniyu Turkestanskiy kray taynogo sovetnika Girsa. (1884) -Spb.,– S.52.

27. Pashino P. Turkestanskiy kray v 1886. Puteviye zametki. -SPb., 1868. –S.159.

28. Perrot Georges. (1892). History of Art in Persia. London, P. 215.

29. Proyekt polojeniya ob upravlenii v Semirechenskoy i Sir-Darinskoy oblastyax. –Tashkent: 1880. –S.285.

30. Protokoli zasedaniy i soobshyeniy chlenov Turkestanskogo krujka arxeologii (God chetirnadsatiy). (1 yanvarya 1909 g. – 1 yanvarya 1910 g.)

31. Protokoli Tashkentskogo krujka lyubiteley arxeologii. 1897–1898. –S.1.5

32. Protokoli Tashkentskogo krujka lyubiteley arxeologii. 1901. –S.35.

33. Ronaldshaw E. (1904) On the outskirts of Empire in Asia. Edinburg and London, –p.192.

34. Russkiy Turkestan. (1901) №58. 18 aprel.

35. Svod zakonov Rossiyskoy imperii. (1896) –Ustav stroitelniy. Statya 261. T.12, ch.1, -Spb.

36. Schuyler E. (1876) Turkestan. Notes of a journey in Russian Turkestan, Kokand, Bukhara and Kuldja. –London, Vol.2. –p.235.

37. Turkestanskiye vedomosti. 1908. №7. 1 aprelya.

38. Turkestanskiye vedomosti. 1909. №29. 7 fevralya.

39. Turkestaskiye vedomosti. 1870. №2. 21 maya.

40. Turkiston vedomostlari. 1888. №32. 16 avgust.

41. Franz Pascha (1887) Die Baukunst des Islam. Durm.

42. Franz Pascha (1903) Kairo. Verlag Seemann, architecture of Cairo. German.

Archive documents:

1. O‘zMA. f. I-1, op.11, d.1902, l. 2, 5.

2. O‘zMA. F. I–1. Op.28, d.165., l. 1 ob.

3. O‘zMA. f. I-18, op.1, d.9237, l. 8-31.

4. O‘zMA. F.I-1, op.2, d.2833, l.11 ob-12 v razvorote.

5. O‘zMA. F.I-1, op.20, d.2892, l.4ob.

6. O‘zMA. F.I-1, op.29, d.23, l.32.

7. O‘zMA. F.I-1. Op.13. d.569 l.13.

8. O‘zMA. F.I-17, op.1, d.15383, l.1-2 ob, 8 ob.

9. O‘zMA. F.I-19, op.1, d.1579, l. 1-1ob.

10. O‘zMA. F.I-36, op.1, d.457, l.1-1ob.

11. O‘zMA. F.I-47, op.1, d.58, l.1-3ob.

12. O‘zMA. F.I-717. Op.1. d.16, l.409.

13. O‘zMA. F.R-2287, op.1, d.611, l. 18.

14. SGVIA RF, f. I-400, op.1, d.2198, l.100.

15. SGIA RF. F.I-515, op.44. d.396, l.31.

Tegishli maqolalar

Irodaxon GAFUROVA , ВАҚФ МУЛКЧИЛИГИНИНГ ТУРКИСТОН ТАРИХИДА ТУТГАН ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Odil ZARIPOV, ТУРКИСТОНДА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ МУСТАМЛАКАСИ ДАВРИДА ВАҚФ ЕРЛАРИНИНГ ҲОЛАТИ (1865 – 1881 ЙИЛЛАР СИРДАРЁ ВИЛОЯТИ МИСОЛИДА) , Islom ziyosi: Jild 4 № 2 (2021)

Nematullo MUKHAMEDOV, ШАЙХ ЗАЙНИДДИН ФАОЛИЯТИ ВА ЗИЁРАТГОҲИНИНГ ТОШКЕНТ МАЪНАВИЙ ҲАЁТИДА ТУТГАН ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 5 № 1 (2022)

Ne’matullo MUHAMEDOV, ШАЙХ ХОВАНД ТАҲУР МАЖМУАСИНИНГ МИНТАҚА ИСЛОМ МАДАНИЯТИДА ТУТГАН ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 1 (2019)

Muzaffarkhon JONIYEV, ХIХ АСР ОХИРИ – ХХ АСР БОШЛАРИДА ЎРТА ОСИЁ-ҲИЖОЗ ҲАЖ ЙЎЛЛАРИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ВА СИЁСИЙ АҲАМИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 3 (2019)

Feruza `AMONOVA, БУХОРО АМИРЛИГИДА МАҲАЛЛИЙ МУЛКДОРЛАР ҚАТЛАМИНИНГ ШАКЛЛАНИШИ (XIX АСР ОХИРИ ВА XX АСР БОШЛАРИ) , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Sunnatullo MUXIDDINOV, XIX АСРНИНГ ИККИНЧИ ЯРМИ – XX АСР БОШЛАРИДА САМАРҚАНД МАДРАСАЛАРИДА ЎҚУВ ЖАРАЁНИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 2 (2019)

Bakhromjon MAMADIYEV, МУСУЛМОН ДАВЛАТЛАРИДА ФАТВО МАРКАЗЛАРИНИНГ ВУЖУДГА КЕЛИШ САБАБЛАРИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 3 (2019)

Yulduz NAMAZOVA, ЖАДИДЛАРНИНГ МАЪРИФАТПАРВАРЛИК ҒОЯЛАРИДА МИЛЛИЙ ТАЪЛИМ ТИЗИМИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Anvarjon KANDAHAROV, НАВОИЙ ВИЛОЯТИДАГИ НАҚШБАНДИЯ ВА ЯССАВИЯ ТАРИҚАТЛАРИГА ОИД ҚАДАМЖОЛАР , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.