Mualliflar

  • Sherzodjon A. UMARALIYEV INTERNATIONAL ISLAMIC ACADEMY OF UZBEKISTAN Muallif

DOI:

https://doi.org/10.47980/TLOI/2024/1/57-68

Kalit so‘zlar:

Мовароуннаҳр илмий муҳит ҳанафий фиқҳи илмий марказ Қорахонийлар Мўғул Чиғатой хонлиги Самарқанд Бухоро Марғинон Ўш.

Annotasiya

XII-XIV асрларда Мовароуннаҳрда Самарқанд ва Бухоро шаҳарларида йирик илмий марказлар фаолият юритган. Мазкур даврда Мовароуннаҳрнинг Фарғона водийсида ҳам бир қанча илмий марказлар фаолияти юзага келди. Улардан Марғинон, Ўш, Ўзжанд, Хўқанд ва Хўжанд каби шаҳарлар Қорахонийлар давридан тортиб, мўғул босқинидан кейинги даврлар мобайнида ҳам илмий марказ сифатидаги аҳамиятини сақлаб қолди. Мазкур давр оралиғида ушбу минтақадан Бурҳонуддин Марғиноний, Алоуддин Косоний, Фахруддин Қозихон, Сирожуддин Ўший, Заҳируддин Марғиноний ва Ҳусомуддин Ахсикатий каби ислом ҳуқуқи соҳасининг йирик намоёндалари етишиб чиқди. Шу билан бирга, Фарғона водийсида қироат илмида Абу Тоййиб Хўқандий, Абу Ҳафс Андкуноний, Абу Наср Фарғоний, тасаввуф соҳасида Саъдуддин Фарғоний, фиқҳ илмида Шарофуддин Фарғоний, Қози Хўжандий ҳамда ҳадис илмида Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Хўжандий каби олимлар фаолият юритгани аниқланди.

Мазкур давр Мовароуннаҳр минтақаси учун мураккаб сиёсий жараёнларни қамраб олгани билан ажралади. XII-XIV асрлар Мовароуннаҳр минтақасида Қорахонийлар, Хоразмшоҳлар ҳамда Мўғул Чиғатой хонлиги ҳукмронлик қилган. Шунга қарамай, ушбу ҳукмрон сулолалар даврида минтақада илмий-маданий муҳаитнинг ривожланиши тўхтаб қолмади. Қорахонийлар даврида масжидлар бир вақтнинг ўзида мадрасалар вазифасини ўтаган. Мўғул Чиғатой хонлиги остида мўғулларнинг маҳаллий аҳоли билан ўтроқлашуви оқибатида ислом динига эътиқод қилиш сақланиб қолган ҳамда бунинг таъсирида исломга асосланган маданий юксалиш тўхтаб қолмаган эди.

XIV аср бошларида Мовароуннаҳрнинг ғарбида жойлашган Замахшар шаҳрида бўлган Ибн Баттута масжидларда сунний мусулмонлардан кўра мўътазилий тоифаси вакиллари кўпчиликни ташкил қилганини қайд этган. Демак, ушбу даврга хос мураккаб сиёсий жараёнда ҳам аҳли сунна эътиқодидан бошқа мусулмон тоифаларнинг шаклланиши ҳам юз берган.

XII-XIII асрлар Мовароуннаҳрда ҳанафий мазҳабида мавжуд Ироқ фиқҳ мактабига ҳамоҳанг равишда Мовароуннаҳрда Самарқанд ва Бухоро мактаблари шаклланиши ниҳоясига етди. Эндиликда мовароуннаҳрлик фақиҳлар Самарқанд ёки Бухоро фиқҳ мактаби вакилларига ажрала бошлади. Масалан, Фарғона водийсидан етишиб чиққан Бурҳонуддин Марғиноний Самарқанд фиқҳ мактаби вакили бўлса, ўзжандлик Фахруддин Қозихон Бухоро фиқҳ мактаби намоёндаларидан саналади. Шунга кўра, Мовароуннаҳрда ислом ҳуқуқи соҳасининг ўрганилиши бўйича ушбу икки шаҳар йирик маданий марказга айланди.

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma'lumotlari hali mavjud emas.

Bibliografik manbalar

1. Abdulkerim Ozaydin. (2001). "Karahanlılar", DIA, Istanbul, c. 24.

2. Bilen Yilmaz. (2019). Mongol invasion of Turkestan and its consequences. – Ankara, Hacettepe Universitesi Turkish Research Institute, 2019.

3. Biran M. (2013). Rulers and City Life in Mongol Central Asia. Turco-Mongol Rulers, Cities and City Life, Ed. David Duran-Guedy, Vol. 31, Boston: Brill, 2013.

4. Frye, Richard N. (2015). The Success of the Middle Ages is the Example of Bukhara. (Translated by Hasan Kurt), –Ankara: Ahmet Yesevi University Aid Foundation Publications.

5. Hilmi Zia. (1983). Çağdash Dushunceye Doğru from Ancient Yunan to Islamic Philosophy, İstanbul, 265 vd.

6. Ismail Hakki Unal. (2014). "Fictitious Hadiths on the Virtues of Cities and "Hayru‟l-Buldan" Treatise", Journal of the Faculty of Theology of Ankara University, c. 41, number: 1.

7. Kavakçi, Yusuf Ziya. (1976). XI and XII. Mavara al-Nahr Islamic Jurists in the Era of the Karahans in the Centuries, Sevinç Press, Ankara 1976.

8. Kınalızade Ali Efendi. (2005). Tabakatu'l-fukaha (ed. Ahmed Neyle), Mosul ts.

9. Nesimi Yazıcı. (2002). History of the First Turkish-Islamic States. –Ankara: Diyanet Vakfi Publications.

10. Omeljan Pritsak. (1980). Karachanidische Studien I-IV. Studien zur "Geschichte der Verfassung der Turk-Volker Zentralasiens, Volume 6. –Cambridge: Harvard Ukrainian Research Institute.

11. Unat, Yavuz. (1998). Islamic Soruces III, el-Ferganî The Elements of Astronomy (ed. SHinasi Tekin-Gonul Alpay Tekin), Harvard.

12. Yilmaz, B. (2023). Foundations and Application of the Aristocratic State Tradition in the Mongols. Turkuaz International Turk Dunyası Journal of Scientific Research, 4(1).

13. Yunus Akyurek. (2012). The Fergana Valley from the Beginning to the Mongol Invasion. –Istanbul: Emin Palace.

14. Yusuf Ziya Kavakçi. (1976). XI and XII. Mavara' al-Nahr Islamic Jurists, Mavara' al-Nahr Islamic Jurists in the Era of the Karakhanids. –Ankara: Ataturk University Publications.

15. Zahireddin Muhammed Babur. (1583). Baburname, var. 3b, (Suleymaniye Ktp., Huseyin Kazım, no. 84.

16. Zharkynbai Sebetov. (2015). al-Fatawa‟s-Sirajiyye Adlı Eseri Framet Ali b. Osman el-Ûshî in the Science of Jurisprudence, Marmara University Institute of Social Sciences.

17. A. Achir. (1999). Ch. Dalai and others. History of the Mongol Ulusi, Volume 2. –Connector.

18. Abdulkarim Samani. (1988). Al-Ansab, Volume 2. –Beirut: Dar al-kutub al-ilmiya.

19. Abdulhai Laknavi. (1989). Al-Fawoid al-Bahiya. –Cairo: Dar al-kutub al-Islami.

20. Abu Ishaq Istakhri. (2018). Masolik al-mamolik. –Leiden: Maktaba al-Brill.

21. Abu Muhammad Abdul Qadir Qurashi Hanafi. (2008). Al-Jawahir al-Muziya fi tabaqat al-Hanafiyyah, Volume 1. Cairo: Dor al-Hijr.

22. Abu Muhammad Abdul Qadir Qurashi. (2008). Al-Jawahir al-Muziya fi Tabaqat al-Hanafiyyah, Volume 2. –Karochi: Dor Mir Muhammad library.

23. Abul Ma'ali Mahmud ibn Ahmad Bukhari. (2005). Al-Muhit al-Burhani fi al-Fiqh an-Nu'mani, Volume 9. –Beirut: Dar al-kutub al-ilmiyya.

24. Academician Barthold. (2018). History of Turkestan peoples. –Astana.

25. Academician Barthold. (1965). Sochinenie III, Raboty po istoricheskoy geografii. –Moscow: Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury.

26. Academician Barthold. (2006). Lessons on the history of Central Asia. –Moscow.

27. Ali ibn Abu Bakr Burhanuddin Marginani. (1998). Al-Hidaya sharhu bidaya al-mubtadi, volume 1. –Karochi: Office of al-Qur'an and al-Ulum al-Islamiya.

28. Lion. (2014). The spread of Islam among the Mongols. –Istanbul: Okur Academy.

29. Ruby Hamavi. (1957). Mu'jam al-buldan, Volume 1. –Beirut: Dar al-Sadr.

30. Ruby Hamavi. (1957). Mu'jam al-buldan, volume 3. –Beirut: Dar as-Sodr.

31. Zuhal Olmaz. (2007). Mongolian words in Chigataycha. -Ankara: International Turkish Language Conference.

32. I. Egamberdiev. (2004). Geography of Kyrgyzstan. –Bishkek.

33. Ibn Arabshah. (2012). Excellent al-maqdur. –Istanbul: Selenge.

34. Ibn Asir. (2015). Al-Lubab fi Tahzib al-asbab, Volume 1. –Beirut: Dar al-kutub al-ilmiyya.

35. Ibn Battuta. (2015). Travelogue. –Istanbul: Bilge Kultur Sanat.

36. Ibn Fariz. (1978). Mashariq ad-darari Sharh Taiyya. –Mashhad.

37. Ibn Havqal. (1992). Book picture al-arz. –Beirut: Maktaba al-hayat.

38. Book reader. (2005). Islam among the Turko-Mongol rulers. –Konya: Selcuk University.

39. Secretary Chalabi. (2007). Discovery. –Beirut: Dor ihya al-turos al-arabi, vol. 2.

40. B. Oruzbaeva. (1979). Kyrgyz Soviet Encyclopedia, Volume 4. –Frunze.

41. Marco Polo. (2015). Travel book. –Istanbul: Yol.

42. Mahmud bin Husayn Kashgari. (1915). Devon dictionary at-Turkish, volume 1. –Istanbul.

43. Mustafa Mohammad Qabbani. (2015). Introduction Tasis an-nazar. –Beirut: Dor Ibn Zaydun.

44. Muhammad Amin bin Umar bin Abdulaziz Abidin Dimashqi. (2003). Rodd al-mukhtar 'ala ad-durr al-mukhtar, volume 5. –Riyadh: Dar olam al-kutub.

45. Nikita Yakoblevich Bichurin. (1953). Sobranie swedeniy o narodax, obitavshikh v Sredney Azii v Drevnie vremena, volume 2. –Moscow-Leningrad.

46. Rene Grusse. (2015). Stapler empire. -Ankara: TTK, 2015.

47. Salma bint al-Mufti Mujib al-Rahman. (2014). Riyaz al-Fiqh and al-Fuqaha with Al-Hadi. –Temirkura: Maktaba al-imam Muhammad Shaybani.

48. Sirajuddin Ali ibn Usman Ushi. Nisab ul-akhbar. –Istanbul: Suleymaniye Ktp. - manuscript. No. 1504.

49. Sirajuddin Ali ibn Usman Ushi. (2011). Fatawa al-Sirajiyya. –Johannesburg: Dar al-Ulum az-Zakariya.

50. Sirojuddin Oshii. Musnadu Anas ibn Malik. –Istanbul: Suleymaniye Library. – Manuscript. No. 787.

51. Halil Ozturk. (2020). Disagreements between Samarkand and Bukhara Hanafi kalam scholars according to Ibn Humam. –Yozgat: Bozok University.

52. Society of Indian Scholars. (2003). Al-Fatawa al-Hindiyya, Volume 2. –Beirut: Dar al-kutub al-ilmiyya.

53. Unknown author. Hudud al-Alam. –Tashkent: Main Fund of the Institute of Oriental Studies named after Abu Rayhan al-Beruni. –Manuscript. No. 7979.

54. Shamsuddin Zahabi. (1997). Tarikh al-Islam, volume 44. –Beirut: Dar al-kitab al-arabi.

55. Shamsuddin Maqdisi. (2002). Ahsan at-taqasim. –Beirut: Dar al-kutub al-ilmiya.

56. Shamsul aimma Sarakhsi. (1989). Kitab al-Mabsut, Volume 4. –Beirut: Dar al-ma'rifah.

Tegishli maqolalar

Ilhomjon BEKMIRZAEV, Irodaхon GAFUROVA, МАРКАЗИЙ ОСИЁДА ИСЛОМ ДИНИНИНГ ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ВА МАЪНАВИЙ ҲАЁТГА ТАЪСИРИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 1 (2021)

Muzaffar Murodovich KAMILOV , МОВАРОУННАҲРДА ФИҚҲ ИЛМИЙ ЙЎНАЛИШЛАРИНИНГ ШАКЛЛАНИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИ , Islom ziyosi: Jild 9 № 2 (2026)

Muzaffar KAMILOV, МОВАРОУННАҲР  АЛЛОМАЛАРИНИНГ ФИҚҲ  ИЛМИ  РИВОЖИДАГИ  ЎРНИ , Islom ziyosi: Jild 9 № 1 (2026)

Zarifjon ARSLONOV, АЛИХОНТЎРА СОҒУНИЙНИНГ ТАРЖИМА АСАРЛАРИ: УМУМИЙ ТАВСИФ ВА БИРЛАМЧИ ТАҲЛИЛЛАР , Islom ziyosi: Jild 4 № 4 (2021)

Nematullo MUKHAMEDOV, МИСРЛИК ТАРИХЧИ ТОЖУДДИН СУБКИЙ «ТАБАҚОТ АШ-ШОФИЪИЯ  АЛ-КУБРА» АСАРИДА ШОШ (ТОШКЕНТ) ОЛИМЛАРИ ФАОЛИЯТИНИНГ ЁРИТИЛИШИ , Islom ziyosi: Jild 7 № 3 (2024)

Nematullo NASRULLAEV, ТОЖУ-Ш-ШАРИА – УБАЙДУЛЛОҲ ИБН МАСЪУД ФАОЛИЯТИ ВА УНИНГ “МУХТАСАРУ-Л-ВИҚОЯ” АСАРИ , Islom ziyosi: Jild 4 № 4 (2021)

Nematulloh NASRULLAEV , УБАЙДУЛЛОҲ ИБН МАСЪУД САДР АШ-ШАРИЪА АЛ-БУХОРИЙНИНГ ҲАНАФИЙ ФАҚИҲИ СИФАТИДАГИ ФАОЛИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 6 № 4 (2023)

Bekzodbek MUKHTAROV, «АЛ-ФИҚҲ АН-НОФЕЪ» АСАРИ ҚЎЛЁЗМАЛАРИНИНГ КОДИКОЛОГИК ТАҲЛИЛИ , Islom ziyosi: Jild 2 № 4 (2019)

Nematullo NASRULLAYEV, УМРИНИНГ УЧ ЙИЛИНИ БУХОРОДА ЎТКАЗГАН ШАЙХ ХОЖА ҲАСАН БУЛҒОРИЙ: МУХТАСАР ТАЛҚИН ВА ТАҲЛИЛ , Islom ziyosi: Jild 8 № 1 (2025)

Nematullo MUKHAMEDOV , ШОШЛИК ФАҚИҲЛАРНИНГ МИНТАҚА ИЛМИЙ МАРКАЗЛАРИДАГИ ФАОЛИЯТИ , Islom ziyosi: Jild 3 № 3 (2020)

Bundan tashqari, ushbu maqola uchun shunga o'xshash maqolalar uchun kengaytirilgan qidiruvni boshlang mumkin.