DOI:
https://doi.org/10.47980/TLOI/2022/4/27-40Kalit so‘zlar:
метод экспертиза диний мавзудаги материаллар калом илм верификация далиллаш фан илоҳиёт.Annotasiya
Мақола замонавий диншунослик ва теология эксперт амалиётининг методологик жиҳатларига бағишланган. Бу соҳа миллий диншунослик учун нисбатан янги бўлгани сабабли диншунослик экспертизасининг методологияси, концептуал ва терминологик аппаратига оид кўплаб масалалар ҳали ишлаб чиқилмаган. Ўзбекистон норматив-ҳуқуқий ҳужжатларига унинг услубий базасини яратиш бўйича вазифалар ҳали киритилмаган. Жаҳон диншунослигида уни шакллантиришга уринишлар якунига етмаган ва диншунослик экспертизасини ўтказиш мақсадга мувофиқлиги тўғрисидаги мунозаралар доирасида унинг ўта зарурлигидан тортиб, диншунослик экспертизасини инкор этишгача бўлган турлича фикрлар тезкор аниқланиши зарур.
Ислом илоҳиёти рационалистик услубларининг тараққиёти тарихи ва диншунослик экспертизасини ўтказиш жараёнида диний мазмундаги материалларни ўрганишнинг замонавий амалиётини қиёсий таҳлил қилиш бир қатор муаммоларни аниқлаш имконини берди. Ушбу тадқиқот уларни ҳал этишга қаратилган.
Мақоланинг мақсади юқоридаги муаммоларнинг икки жиҳати: 1) диншунослик экспертизасининг тадқиқот босқичида “дунёвий ва диний билимларнинг ўзаро уйғунлиги” тамойилидан фойдаланиш; 2) диний мазмундаги материалларни диншунослик экспертизасидан ўтказишда фойдаланиш мақсадида ислом илоҳиётининг рационалистик услубларини ўрганиш билан боғлиқ услубий ва амалий масалаларни аниқлашдан иборат. Шунингдек, аниқ ечимлар таклиф этишни мақсад қилган.
Ўз олдига қўйилган вазифаларни ҳал этиш учун мақолада, биринчидан, Шарқ ва Ғарб шарқшунослари ҳамда исломшунос олимларнинг “дунёвий ва диний билимларнинг уйғунлиги” тамойилини қўллашни ҳисобга олган ҳолда, “илм”, “фан” ва “дин” тушунчаларига илмий ва теологик ёндашувлар нуқтаи назаридан таъриф бериш ҳақидаги фикрлари умумлаштирилган. Иккинчидан, каломнинг ўрта асрлардаги рационалистик услублари, Имом Бухорий асарларидаги ҳадислар ишончлилигини аниқлаш усуллари ҳам, замонавий нарратив услублар ҳам таҳлил қилинган; учинчидан, диншунослик экспертизасининг тадқиқот босқичида “дунёвий ва диний билимларнинг уйғунлиги” тамойилидан фойдаланиш амалиётига услубий баҳо берилган, экспертлар – диншунослар ва илоҳиётшуносларга услубий тавсиялар келтирилган.
Тадқиқотда исломий мазмундаги материаллар экспертизаси бўйича шахсий хулосаларнинг умумий диний контент тадқиқотларига мувофиқлигини исботлаш учун индукция усули қўлланилган. Бу ҳолатда мувофиқлик илмий услубнинг универсаллиги ва дунё динлари ҳақидаги хулосаларни қамраб олиши билан боғлиқ. Қиёсий ва контент-таҳлил, тарихийлик, тизимлилик, комплекс ёндашув усулларидан фойдаланилган.
Диншунослик ва илоҳиётшунослик ёндашувларининг комплекс таҳлили натижасида экспертлар – диншунослар ва илоҳиётшуносларга диний мазмундаги материалларни экспертизадан ўтказиш жараёнида ўз соҳасига хос тадқиқот тамойилларига амал қилиш имконини берувчи амалий тавсиялар таклиф этилмоқда.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Abu Talib al-Makki, (1932). Kut al-kulub. Cairo, Vol. I
2. Antonov К.M. (2012). Teologiya kak nauchnaya specialnost. Jurnal “Voprosy filosofii” № 6.
3. Babadjanov B., (1996) Politicheskaya deyatelnost sufiyskix shayxov Nakshbandiya v Maverannaxre (pervaya polovina XVI v.). – diss.… kand. ist. nauk. – Tashkent.
4. Babadjanov B., (2010) “Kokandskoye xanstvo: vlast, politika, religiya”. – ISBN-978-9943-330-50-4. Tokyo university. Tashkent: Yangi nashr.
5. Baynazarova A., (2009) Islom falsafasida diniy va dunyoviy ilmlar uyg‘unligi masalasi. Falsafa f. nomz. ilm. daraj...diss. avtoref. Toshkent.
6. Volf M. N., (2005). Srednevekovaya arabskaya filosofiya: Mutazilitskiy kalam. Uchebnoye posobiye dlya magistrantov filosofskogo fakulteta po kursu «Srednevekovaya arabskaya filosofiya». – Novosibirskiy gosudarstvenniy universitet, 2005.
7. Gosudarstvenniy standart napravleniya obrazovaniya bakalavriata “Religiovedeniye” (2014). T.: «Toshkent davlat universiteti» NMB
8. Duxovnaya kultura Kitaya: Ensiklopediya. Tom 4. Istoricheskaya misl. Politicheskaya i pravovaya kultura, (2009). M.: «Vostochnaya literatura».
9. Zabiyako A.P. , Krasnikov A.N. ., Elbakyan Ye.S., (2006). Religiovedeniye: enciklopedicheskiy slovar / red.
A.P. Zabiyako, A.N. Krasnikov, Ye.S. Elbakyan. — M., Akademicheskiy proyekt.
10. Ziyodov Sh., (2003). Abu Mansur al-Maturudining yozma me’rosi va uning “Kitob at-ta’vilot” asari va uning“Kitab at-ta’valat”). Tarix fan. nomz…. diss. avtoref. – Toshkent
11. Ibragimov E., (2014). “Nekotorie aspekti podxoda k predmetu religiovedeniya zapadnoyevropeyskix i severoamerikanskix uchenix”. Mejkonfessionalniy dialog i religioznaya tolerantnost – garantiya socialnoy stabilnosti. T.: “TIU nashriyot matbaa birlashmasi”.
12. Isakdjanov R., (2019). “Ibn Sinoning teologik ta’limotida ratsional tamoyillar va ularning shakllanish xususiyatlari”. Islom ziyosi, 3-son.
13. Isakdjanov R., (2022). Misliteli vostochnogo peripatetizma // Clarivate Analytics. International Scientific Journal. ISJ Theoretical & Applied Science. Philadelphia, USA issue 12, volume 80, published December 30
14. Islam: ensiklopedicheskiy slovar, 1991. Otvet. red. Prozorov S.M. – M.: Nauka, Glavnaya redaksiya vostochnoy literaturi & SP “Dom Biruni”.
15. Mayorov V., (2021). “Konsepsiya garmonichnogo ob’edineniya: istoriko-filosofskiy aspekt”. Vestnik Rossiyskogo universiteta drujbi narodov. Ceriya: Filosofiya. -T. 25. - №2. doi: 10.22363/2313-2302-2021-25-2-288-297
16. Mamadiyev B., (2019). “Prichini vozniknoveniya tsentrov izdaniya fetv v musulmanskix stranax”. Islom ziyosi, № 3. O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi. ISSN 2181-9939
17. Minovarov Sh., (2003). K voprosu o sisteme religioznogo obrazovaniya v Uzbekistane (opit, problemi, rekomendatsii). Svetskost i religiya v musulmanskix stranax: poisk ratsionalnogo sootnosheniya. RNIS im. Imama Buxari. Fond im. F. Eberta. Pod red. Z.I. Munavvarova i R.Y. Krumm.
18. Muminov A., (2012–2013). Issledovaniye po teme “Preyemstvennost i vzaimosvyazi v nauchnix traditsiyax mejdu shkolami xanafitskogo fikxa v Sentralnoy i Maloy Azii v XI–XV vv.”. Otchet o grante Sentra po izucheniyu anatoliyskix issledovaniy pri Universitete Koch v Stambule. Tursiya.
19. Munavvarov Z., (2003). “Stanovleniye novogo sootnosheniya mejdu svetskostyu i religioznostyu v Respublike Uzbekistan”. Svetskost i religiya v musulmanskix stranax: poisk ratsionalnogo sootnosheniya. RNIS im. Imama Buxari. Fond im. F. Eberta. Pod red. Z.I. Munavvarova i R.Y. Krumm.
20. Mukhamedov Nematullo & Turambetov Nurulloh (2021). The origins of religious tolerance in Central Asia. International journal of social science & interdisciplinary research ISSN: 2277-3630 Impact Factor: 7.429, 10(12), 68–73. Retrieved from https://www.gejournal.net/index. php/IJSSIR/article/view/105.
21. Oqilov S., (2005). Abu-l-Mu’in an-Nasafiy va uning moturidiya ta’limoti rivojiga qo‘shgan hissasi (“Tabsiratu-l-adilla” asari asosida). Tarix fan. nomz…. diss. avtoref. – Toshkent
22. Radxakrishnan, S., (1993). Indiyskaya filosofiya (v 2-x tomax). M.: Mif. T.1.
23. Rouzental F., (1978). Torjestvo znaniy. Konsepsiya znaniya v srednevekovom islame. Per. s angl. S. A. Xomutova. Predisl. i primech. A. V. Sagadeyeva. M. Glavnaya redaksiya vostochnoy literaturi i izdatelstva «Nauka».
24. Samigin S., Nechipurenko V., Polonskaya I., (1996). Religiovedeniye: sotsiologiya i psixologiya religii. Rostov n/D.: «Feniks»
25. Tulemetova G., (2020). “Aktualnie voprosi deyatelnosti legitimnix saytov islamskix organizatsiy v kiberprostranstve.” Kiberbezopasnost i protivodeystviye kiberterrorizmu i ekstremizmu v stranax Sentralnoy Azii na sovremennom etape: rezultati, problemi i perspektivi. T.: «Niso Poligraf».
26. Tulemetova G.T., (2022). Religiovedcheskaya ekspertiza v Uzbekistane: metodologiya, problemi, podxodi k ix resheniyu. Monografiya. T.: Izd. «Innovatsiya-ziyo».
27. Hasanov, Ahadjon (2017). Ilk islom tarixidan ma’ruzalar [Matn]: o‘quv qo‘llanma. T.: «Movarounnahr».
28. Elbakyan Ye., (2016). Istoriya religiy. Uchebnik. 2-e izdaniye. M.: «Yurayt»
29. Elbakyan Ye., (2016). Teologiya v zemnyx realiyax. https://cyberleninka.ru/article/n/teologiya-v-zemnyh-realiyah/viewer. – С.118–119
30. Franz Rosenthal (1970). Knowledge Triumphant: The Concept of Knowledge in Medieval Islam. Leiden, Brill.
31. Karabela, Mehmet Kadri, (2010). “The development of dialectic and argumentation theory in post-classical Islamic intellectual history”. Institute of Islamic Studies McGill University, Montreal. URL: https://philarchive. org/archive/KARTDOv1-PDF (date of the application: 04.04.2021)
32. Karatyshkanova K., (2019). “Rational methods of cognition from the point of view of Imam Maturidi (connections between God and the created world)” // Proceedings of the international scientific-theoretical conference “The past and present of Turkestan: history, culture and civilization” – Turkestan.
33. Tulemetova G.T., Gulomova O.R., (2020). “Issues of verification of scientific texts in the works of islamic theologians and philosophers from Vukhara in VIII–XII centuries”, Markaziy Osiyoda islom madaniyati va san’ati: o‘tmish va hozirgi zamon. – Vol. I, T.: “O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi”.-https:// www.linkedin.com/pulse/bukhara-capital-islamic-culture-international-forum-tulemetova

