Kalit so‘zlar:
Авеста Зардушт зардуштийлик Гоҳлар Марказий Осиё Аҳура Мазда Атар Аши Митра Ардви СураAnnotasiya
УшбумақолаАвеста тадқиқотзарининг назарий-методологик асосларига багишланган. Жумладан, мақолада милоддан аввалги II минг йиллик ўрталаридан бошланган ил к давлатчилик ҳамда протошаҳар маданияти I минг йилликнинг бошларида, яъни бундан уч минг иил чамаси аввал бронзадан илк темир асрига ўтиш оралигида Марказий Осиёнинг илк ҳудудий давлатчилик уюшмалари пайдо бўлганлиги ва айни пайтда зардуштийлик ўша замен тақозосига кўра ижтимоий, шунингдек, сиёсий муносабатларнинг маънавий, ҳуқуқий, ахлоқий-фалсафий асосларини ўзида мужассам этишга қодир дунёқараш тизими бўлиб юзага чиққанлиги илмий асосланган.
Мақолада инсоннинг ақлий, руҳий, жисмоний қобилиятлари аста-секин унинг табиат сирлари билан ошно бўлиб, ўзлигини англами сари йўл очганлиги, қадимии асотирий дунёқараш тизими эса илоҳий қарашларга айланганлиги ҳақидаги фикрлар баён қилинган. Энди одам тасаввурида табиат ҳодисалари устидан ҳукмрон, ҳатто, уларни яратишга, тартибга солиб туришга қодир. Хузлас, инсоннинг уимоятини таъминлашга масъул эзгу илоҳий тимсоллар тизими пайдо бўла бошлаган. Инсон мана шу тизимни азаз-азаздан фақат эзгу кучлар ибтидоси сифатида тасаввур қилишга мойил бўлган ва айни шу хусусиятлар зардуштийликнинг маънавий-фалсафий асосларига, космогониясига, диний тизимига хос бўлганлиги очицланган.
Мақолада таъкидланганидек, зардуштийлик дини тарихий шароит тақозоси эди. Зеро, дин бронза асрининг ривожланган босқичида тарихий тараққиёт имкониятлари чеклангани сабабли инқилобий фикр сифатида юзага келди, яъни худолари турлича бўлган ҳамда эътиқодлари хилма-хил жамият ижтимоий бирлашув зарурати олдида ожиз эди. HJy ҳақиқатни уз давридан илгор фикрли вакили, ўзигача замонлардан етиб келган ибратларидан хабардор Зардушт (Заратуштра) биринчи бўлиб англаб етгани муаллиф томонидан баён қилинган.
Шунингдек, мақолада зардуштийлик илоҳиёт тизими (Авеста) ҳиндуийлик (Ведалар) илоҳиёти билан қиёсий таҳлил қилинган. Жумладан, Ригведада илоҳиёт тизими моддий дунёнинг асотирлашган акси бўлгани ҳолда, Зардушт тасаввуридаги илоҳий зот қалбан идрок этиладиган тимсолий зот бўлиб, унинг моддий ашёвий асослари йўқ, зеро барча моддийликда унинг борлиги намоёндир, дея хулоса берилган. Шу билан бирга, Зардушт гоясининг юнон илоҳиёт тизимидаги политеизмга нисбатан ҳамўта илгор даражада эканини таъкидланган.
Yuklab olishlar
Bibliografik manbalar
1. Аскаров А.А. Сополлитепа. - Т: 1977.
2. Аширов А. Узбек халқининг қадимги эътиқод ва маросимлари. - Т: Узбекистан миллий кутубхонаси, 2007. - 274 б.
3. Akhmadiy А. (2015). The Daeva Cult in the Gathas: An Ideological Archaeology of Zoroastrianism. New York.
4. Фирдавсий А. Шохнома. К. 1. // Форс. Ш.Шомуҳамедов тарж. - Т: Адабиёт ва санъат, 1975. - 736 б.
5. Avesto” Adabiy-badiiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi. - Toshkent: Sharq, 2001.
6. Qayumov А.Р. Xurdo Avesta // Qadimiy yozma yodgorliklar. - T: Yozuvchi, 2000. - B.4-32.
7. Abdolniyozov B., Is’hoqov M. Avesta va qadimgi chorvachilik. - Toshkent, 2008.
8. Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы юга Средней Азии. -Самарканд, 1993. - 182 с.
9. Гафуров Б.Г. История таджикского народа.T.I. -М.:Полит.лит. 1949. - 475 с.
10. Исҳоқов М. Авеста: Зардушт “Гоҳ”лари (маъно ўгирмалари ва герменевтик талқинлари). - Т.: 2022. - 304 б.
11. Бертельс Е. История персидско-таджикской литературы. - М., 1960. -523 с.
12. Дорошенко Е.А. Зороастрийцы в Иране. - М.: ГРВЛ, 1982.-С.52-84.
13. Gershevitch Е. The Avestian Himn to Mithra. - Cembridje, 1959, 1965.-P.20-21.
14. SulaymonovaF. Sharq vaG‘arb.-T.: Fan, 1991.-255b.
15. Махмудова ГТ. Философская сущность Авесты. - Т: Изд. журнала “Санъат”, 2010. - С.202.
16. 16. Алиев И. История Мидии. - Баку: Изд. АН. Азерб. ССР, 1960.-361 с.
17. Is’hoqov М.М, Sulaymonov R. Zaratushtraning vatani va uning yashagan davriga oid mulohazalar // O‘zbekiston tarixi. - Toshkent, 1999. № 1. - B.45-54.
18. М.М.Исхаков, Р.Т.Уразова Некоторые вопросы сравнительного анализа уровня мифологии и общественных отношений (на примере Ригведы и Авесты). - Тошкент, 2013. - Б.72-80.
19. ЛелековЛ.А. Авеста в современной науке.-М., 1992. - 363 с.
20. Boyse М.А. History of zoroastrianizm. Vol. 2. - Leiden, 1982.-348 p.
21. Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. - М.: Наука, 1988.- 303.
22. Элиаде М. Мистерии Митры // История веры и религиозных идей. - М.: Критерион, 2002. - Т.П.
23. Авесто. Яшт китоби. Мирсодиқ Исҳоқов таржимаси. -Т.:Шарқ, 2001,- 128 б.
24. Is’hoqov М.М. “Avesto”da ezgulik va yovuzlik (mifologik qatlamlar tahlili asosida) // O'zbekiston tarixi. -Toshkcnt, 2001. № 3. - B.22-30.;
25. Iskhakov M., (2001). The first Zoroastrian period and Samarkand. History of Uzbekistan vol. (3). pp. 42-47.
26. Iskhakov M., (2007). Avesta: the Videvdat book. Tashkent, Tashkent Oriental Institute.
27. Стеблин-Каменский М.И., (1976). Миф. Наука.
28. R. Urazova, (2017). Zardushtiylikda ma’budalarning funksiyalari va ijtimoiy-tarixiy mohiyati // monografiya. - Toshkcnt.
29. Urazova R., (2022). Ameshaspentals and their functional analysis in Avesta (Asha-Vahishta and Vahu-mana. Philosophical sciences vol. (2), pp. 17-44.
30. P.Уразова. Авеста ёзувига оид айрим қайдлар. Имом Бухорий сабоқлари. - Самарканд, 2023. №3. - Б.20-22.
31. Urazova R., (2023). Zoardushtiylik. Tashkent.
32. R.Urazova and others., (2024). Cocio-historical foundations of the monotheism (Ahura Mazda) in Ghats of Avesta. Synesis . Journal of North Eastern Society of Columbia University vol. (9), pp. 5-9.
33. Коцоева С.Г. Культ огня, воды и чистоты, или элементы зороастризма в этно-религиозной традиции осетин. Kavkaz-Forum. 2021. № 7 (14). - С.91-104.
34. Толстов С.П. Древний Хорезм. - М.: Изд. МГУ., 1948. - 352 с.
35. Токарев С.А. Религии у разных народов в прошлом и настоящем. - М.: Знание, 1961. - 32с.
36. Shaydullayev Sh.B. «Avesta» va ilk davlatchilik // “Jamiyat va boshqaruv” jumali, № 4. 2004. - B.42-43;
37. Лившиц В.А. Предисловие к книге “Авеста. Избранные гимны”. / Пер. И.М.Стеблин - Каменского. -Душанбе, 1990. - 175 с.
38. Токарев С.А. Религия в истории народов мира. - М.: Политиздат, 1964. - 560 с.
1. Askharov A. (1977). Sopollitepa. Tashkent, Fan.
2. A.Ashirov, (2007). Beliefs and rituals of the Uzbek people. Tashkent. Publishing house of the National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoi.
3. Akhmadiy A. (2015). The Daeva Cult in the Gathas: An Ideological Archaeology of Zoroastrianism. New York.
4. Farabiy A., (1975). Shahnameh. Tashkent. Literature and Art.
5. Makham A., (2001). “Avesto” Literary and artistic monument. Tashkent, Sharq.
6. Qayumov A., (2000). The Old Avesta // Ancient Written Monuments. Tashkent, Yozuvchi / Writer.
7. Abdolniyozov В., Is’khoqov M., (2008). Avesta and ancient livestock. Tashkent.
8. Asqarov A., Shirinov T. (1993). Early Urban culture of the Bronze Age in Southern Central Asia. Samarkand.
9. Gafurov B., (1949). The history of the Tajik people. Political Literature.
10. Iskhakov M., (2022) Avesta: Zoroastrian “Gathas” (Meaning Translations and Hermeneutic Interpretations), Tashkent. - 304 p.
11. Bertel’s E., (1960). The history of Persian-Tajik literature. Moscow.
12. Doroshenko E., (1982). Zoroastrians in Iran. Moscow.
13. Gershevitch E., (1965). The Avestian Himn to Mithra. U.K. Cambridge.
14. Sulaymanova F., (1991). East and West. Tashkent. Fan.
15. Makhmudova G., (2010). The philosophical essence of the Avesta. Tashkent. San’at / Art.
16. Aliev I., (I960)., History of Media. Baku, Azerbaijan Academy of Sciences.
17. Iskhakov M., Sulaymonov R. (1999). Reflections on the homeland of Zarathustra and the period in which he lived. History Of Uzbekistan vol.(l), pp. 45-54.
18. Iskhakov., Urazova R., (2013). Some issues of comparative analysis of the level of mythology and social relations (using the example of Rigveda and Avesta). “Avesto kadriyatlari: zamonaviilik, din va falsafa”. Tashkent: Conference materials, pp.72-80.
19. Lelekov L., (1992). Avesta in modem science. Moscow.
20. Boyse M., (1982). History of zoroastrianizm. Leiden.
21. Boyse M., (1988). Zoroastrians. Beliefs and customs. Nauka.
22. Mircha E., (2002). The Mysteries of Mithras // History of Faith and Religious Ideas. Kriterion.
23. Iskhakov M., (2001). Avesta. Yasht Book. Tashkent, Sharq.
24. Iskhakov M., (2001). Good and Evil in the Avesta: An Analysis of Mythological Layers. History of Uzbekistan vol. (3). pp. 22-30.
25. Iskhakov M., (2001). The first Zoroastrian period and Samarkand. History of Uzbekistan vol. (3). pp. 42-47.
26. Iskhakov M., (2007). Avesta: the Videvdat book. Tashkent, Tashkent Oriental Institute.
27. Стеблин-Каменский М.И., (1976). Myth. Nauka.
28. Urazova R., (2017). The functions and socio-historical essence of goddesses in Zoroastrianism. Tashkent.
29. Urazova R., (2022). Ameshaspentals and their functional analysis in Avesta (Asha-Vahishta and Vahu-mana. Philosophical sciences vol. (2), pp. 17-44.
30. Urazova R., (2023). Some notes on the Avesta script. Teaching of Imam-al Bukhari vol. (3), pp. 20-22.
31. Urazova R„ (2023). Zoroastrism. Tashkent.
32. R.Urazova and others, (2024). Cocio-historical foundations of the monotheism (Ahura Mazda) in Ghats of Avesta. Synesis . Journal of North Eastern Society of Columbia University vol. (9), pp. 5-9.
33. Kosovseva S.G. (2021). The cult of fire, water and purity, or elements of Zoroastrianism in the ethno-religious tradition of the Ossetians. Kavkaz-Forum. Kavkaz-Forum vol. (7), pp. 91-104.
34. Tolstov S., (1948). Ancient Khorezm. Moscow State University.
35. Tolstov S., (1986). Religion in the History of the Peoples of the World. Politizdat.
36. Shaydullayev Sh.B., (2004). Avesta and early statehood. Society and Governance “ magazine vol. (4), pp. 42-43.
37. Livshits V.A., (1977). New Parthian documents from South Turkmenistan. Academy of Sciences.
38. Tokarev S.A., Religion in the History of the World’s Peoples. - Moscow: Politizdat Publishing House pp. 58, 81 and following.

